Geneza powstania obozu w Tucholi

W pierwszych miesiącach I wojny swiatowej władze niemieckie zaczeły pośpiesznie tworzyć obozy jenieckie. Na pomorzu obozy takie powstały w Czersku, Gdańsku i Tucholi. Przez cały okres wojny przebywali w nich nie tylko jeńcy rosyjscy, ale także Rumuni oraz jeńcy panstw entanty.
Po zakończeniu działań wojennych  praktycznie wszyscy jeńcy powrócili do domów a nieliczni którzy pozostali znaleźli zatrudnienie w rolnictwie. baraki opustoszały, pozbawione dozoru i ochrony niszczały dewastowane przez okoliczną ludność. po powrocie pomorza Gdańskiego do Polski władze wojskowe przejęły nad nimi kontrole.
Zrezygnowano z uruchomienia obozu w Czersku, ze względu na stopień zniszczenia.
Obóz w Tucholi, nadający się do uruchomienia został podporządkowany Dowództwu Okręgu Generalnego Pomorze z siedzibą w Grudziądzu.
Przygotowując ofensywę na Ukrainę w celu udzielenia pomocy Symonowi Petlurze strona polska spodziewała sie znacznego przypływu liczby jenców i współdziałającymi z nimi żołnierzy Ukraińskiej Halickiej Armii z oddziałów Strzelców Siczowych, a funkcjonujące dotychczas obozy w Strzałkowie, Wadowicach, Dąbiu, Pikulicach i Łańcucie nie były w stanie zwiekszyc swojego stanu obozowego, i w ten sposób reaktywowano działalność obozu dla jeńców w Tucholi.
Po przeprowadzeniu remontu zdewastowanego obozu, pierwsi jeńcy napłyneli do niego w pierwszej połowie maja 1920 roku. Byli to Ukraińcy z UHA którzy dostali sie do niewoli w trakcie operacji kijowskiej. Po 1 lipca 1920 roku obóz w tucholi stał się jedenym miejscem odosobnienia dla  Ukraińców z Galicji. Na przełomie listopada i grudnia 1920 roku jeńców bolszewickich rozlokowano w kilku obozach, głównie w Tucholi i Strzałkowie.
Transporty odbywały się w ciężkich warunkach atmosferycznych (silne mrozy). Nie żadko transportowano jeńców chorych zakaźnie co prowadziło do powstania nowch ognisk epidemii tyfusu i cholery które stawały się główna przyczyną wysokiej śmiertelności wśród jeńców.
począwszy od połowy marca 1921 roku ruszyła akcja wymiany jeńców pomiedzy stroną Polską i Sowiecką . W jej efekcie doprowadziło to do zmniejszenia liczby przetrzymywanych jeńców w obozie tucholskim. Akcja ta zakończona w październiku 1921 roku spowodowała opustoszenie obozu a w wyniku tego jego likwidacje jako (jednostki jenieckiej) i pzrekazanie go do zarządzania władzom cywilnym - Ministerstwu Spraw Wewnętrznych. Decyzją których przez cały następny 1922 rok obóz w Tucholi stał się miejscem internowania  osób narodowości rosyjskiej.
 

Ukraińcy w obozie w Tucholi w 1920-1921


W końcu marca 1920 roku obozowi w Tucholi nadano oficjalna nazwę "Obóż Jeńców nr 7" . Z pisma DOG POMORZE wynika że w maju 1920 roku w obozie znajdowało się 13 baraków zbudowanych z blachy falistej które to mogły pomieścić około 180 osób każdy, i 24 ziemianki zbudowane z okrąglaków mogące pomieścic po 80 osób każda. każda ziemianka miała wymiary 40 x 5 x 2 metry, znajdowały się w niej dwa rzędy prycz. Ogrzewanie zapewniały dwa piece. Ogółem oceniano że w obozie mogło przebywać 5 tysięcy jeńców a docelowo 12 tysiecy.
Obóz wyposarzony był w łaźnię, pralnię, i pięć studni.
W obozie znajdował się równiez osobny barak dla jeńców oficerów o wymiarach 10 X 51 metrów, w którym znajdowało się 14 sal, (jadalni, sanitariatów, kuchni).
Szpital obozowy zajmował  6 baraków każdy po 60 łóżek. W Tucholi znajdowały sie również warsztaty (kuźnia,stolarski, ślusarski, malarski, kołodziejski) dla wykwalifikowanych jeńców którzy wykonywali prace na potrzeby obozu.
Pierwszym dowódcą obozu został płk. Pogorzelski, głównym lekarzm ppłk. Topolnicki. Do pilnowania obozu przydzielona została kompania żołnierzy z zapasowego batalionu w Toruniu.
Pierwsi jeńcy zaczeli przybywać do obozu w maju 1920 roku i byli to żołnierze Ukraińskiej Halickiej Armii wzięci do niewoli podczas operacji kijowskiej. Byli to żołnierze którzy do tej pory przebywali w obozach przejściowych w Płaskirowie, Frydrychówce, Berdyczowie. Szacunkowa liczba tych żołnierzy wynosiła około 12 tysięcy, z czego większość szeregowców zwolniono do domów. Zatrzymane zostały tylko osoby co do których istniały podejrzenia o bolszewizm. Podczas ofensywy sowieckiej na Ukrainie, ze względów bezpieczeństwa zaczęto przewoźić jeńców z obozów przejściowych na zachód, do Tucholi i Wadowic. Po 1 Lipca 1920 roku Tuchola stała sie jedynym miejscem pobytu zołnierzu UHA w Polsce.
Wielu ukraińców korzystając z bliskości granicy polsko-niemieckiej, uciekło do Niemiec lub Wolnego Miasta Gdańska,  a z tamtad dalej na zachód.
W Tucholi władze polskie umieściły również głównodowodzącego UHA gen. Myrona Tarnawskiego aresztowanego wraz ze swoimi braćmi we wsi Wasiutyń w pobliżu Rohatyna. W grudniu 1920 roku gen. Tarnawskiego zwolniono.
Po przyjeżdzie do obozu gen. Tarnawskiego życie obozowe zaczeło rozkwitać. W końcu sierpnia 1920 roku powstała w obozie Rada Oficerska która powołała do zycia Centralny Komitet Pracy, który koordynował zajecia oświatowe i kulturalne prowadzone przez jeńców. Bardzo aktywne było Kółko Prawnicze powstałe 12 sierpnia 1920 r. pod przewodnictwem dr. Chyczij, które organizowało kursy oprawa międzynarodowego.
W obozie oprócz wspomnianych powyżej istnialy następujące koła:

1. Handlowe
2. Spółdzielcze
3. Oświatowe
4. Nauczycielskie
5. Gospodarstwa wiejskiego
6. Muzyczne
7. Techniczno-przemysłowe

W Tucholi jeńcy mieli własny Referat Prasy, wydawali mi.in czasopisma "Łeżuch", "Tabor".
Zdecydowaną wiekszość Ukraińców zwolniono do domów z Tucholi w końcu grudnia 1920 r. Pozostało ponad 200 oficerów i szeregowych których równiez sukcesywnie zwalniano w nastepnych miesiącach. W lipcu 1922 r, 24 Ukraińców, żołnierzy ZURL, przebywało w Tucholi. Nie są znane przyczyny tego stanu rzeczy ale mozna przypuszczac że zdecydowały o tuym powody polityczne i stosunek tych osób do państwa polskiego.


Tekst powstał na podstawie opracowania Zbigniewa Karpusa i Waldemara Rezmera "Obozy jeńców i internowanych na ziemiach polskich 1914-1924" Tuchola 1914-1923

 

                               

                    fot. Robert Michał Czerniak