Henryk Józewski

Henryk Jan Józewski, pseudonim m.in. Niemirycz , Olgierd ( ur. 6 sierpnia 1892 r. w Kijowie , zm. 23 kwietnia 1981 r. w Warszawie ). Działacz państwowy II Rzeczypospolitej , artysta malarz, polski polityk i działacz niepodległościowy, piłsudczyk. Minister spraw wewnętrznych (29 grudnia 1929 . 17 marca 1930; 29 marca 1930 . 3 czerwca 1930), wojewoda wołyński: 1928.1929 i 1930.1938, wojewoda łódzki: 1938.1939.

Uczęszczał do I Gimnazjum Państwowego w Kijowie, następnie podjął studia na Wydziale Fizyko-Matematycznym Uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie, które ukończył w czerwcu 1914. Jeszcze w 1905 r. wstąpił do organizacji samokształceniowej polskich gimnazjalistów .Korporacja", w której był przewodniczącym jednego z kół. W 1910 założyciel Związku Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej. W 1915 r. został mianowany zastępcą komendanta Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) w Kijowie. Jako poddany austriacki, został zesłany przez władze carskie, wraz z ojcem, do Saratowa . 

W kwietniu 1920 r., po podpisaniu porozumienia o wspólnej wojnie z bolszewikami między Polską a Ukraińską Republiką Ludową - państwem ukraińskim, którego przywódcą był naczelny ataman Semen Petlura - z rozkazu Piłsudskiego został wiceministrem spraw wewnętrznych w rządzie tejże. W maju powrócił do Kijowa, gdzie zobaczył ruinę POW, której 108 członków zostało zgładzonych przez Czeka (w tym jego szwagier Jerzy). Po zawarciu pokoju w Rydze w marcu 1921 r. kończącego wojnę polsko-bolszewicką Józewski zaangażował się w akcję pomocy internowanym władzom i żołnierzom URL. Uczestniczył na Ukrainie w przygotowaniach do akcji powstańczej, którą pod koniec tegoż roku podjęły władze URL, tworząc w porozumieniu z polskim II Oddziałem, czyli wywiadem, Ukraiński Sztab Powstańczy. Akcja zakończyła się katastrofą. Sowieci przez swoich agentów mieli pełny wgląd w plany powstańców.

W tym czasie zajmował się również malarstwem . tworzył akwarele i portrety olejne. W 1919 opuścił Kijów i wyjechał do Warszawy. W kwietniu 1920 r. został wiceministrem spraw wewnętrznych w rządzie Ukraińskiej Republiki Ludowej. Podczas wojny polsko-bolszewickiej przebywał przy rządzie Petlury w Kijowie, a następnie w Tarnowie ( gdzie po odwrocie wojsk polskich i ukraińskich z Kijowa znajdowała się siedziba rządu URL ).

Po zakończeniu działań wojennych , od 1921 r. mieszkał w Warszawie, gdzie wrócił do pracy artystycznej. Zaangażował się osobiście w sprawę wydalenia Petlury z Polski, czego żądała strona sowiecka po zakończeniu wojny. Podjął na własną rękę decyzję o ukryciu Petlury ( którego bardzo cenił osobiście) do czasu ucichnięcia wrzawy wokół jego osoby. Pierwszym etapem było przewiezienie atamana z Tarnowa do Warszawy i ukrycie go we własnym mieszkaniu w Pałacu Raczyńskich. Po kilku tygodniach Stanisław Stempowski wywiózł Petlurę do majątku Kośmin pod Grójcem. Później przywieziono go z powrotem do Warszawy i ukryto z żoną i córką w mieszkaniu kijowskiego adwokata Włodzimierza Redlicha.

Po latach wspominał, że czas jakiś po zawarciu pokoju został wezwany do ówczesnego ministra spraw zagranicznych Konstantego Skirmunta. Powiadomił on, że do Tarnowa, ówczesnej siedziby władz URL, wyjeżdża polsko-bolszewicka komisja "dla skonstatowania miejsca pobytu atamana Petlury", któremu Polska odmówiła azylu. Równało się to wydaniu Petlury w ręce bolszewików.

"Nie miałem - wspominał Józewski - czasu do stracenia. Zdecydowałem działać na własną rękę, wyłącznie na własną odpowiedzialność. W bardzo krótkim czasie zorganizowałem wyjazd do Tarnowa. Znalazłem się w wagonie z dwoma towarzyszącymi mi peowiakami z KN III. Kazałem im zabrać ze sobą broń. (...) Wszedłem do pokoju atamana. Rozmowa toczyła się w cztery oczy. Poinformowałem go o sytuacji. (...) Proponuję natychmiastowy wyjazd ze mną do Warszawy. Ataman miał mi zaufać. Zrobił to bez chwili wahania. (...) Poszliśmy piechotą na dworzec. Peowiacy szli za nami. Było ciemno. Poczekaliśmy w tłumie na pociąg idący do Krakowa i Warszawy".

Początkowo Petlura zamieszkał u Józewskiego. Po kilku tygodniach Stanisław Stempowski wywiózł go do majątku Kośmin pod Grójcem. Później przywieziono go z powrotem do Warszawy i ukryto z żoną i córką w mieszkaniu kijowskiego adwokata Włodzimierza Redlicha. Ostatecznie Petlura opuścił Polskę 31 grudnia 1923 r., bo rząd Chjeno-Piasta postanowił usunąć go z Polski, zrywając z udawaniem przed Sowietami, że władze polskie nic nie wiedzą na temat miejsca jego pobytu.

Ostatecznie 31 grudnia 1923 r. Petlura, po przejęciu władzy w Polsce przez rząd oparty o nacjonalistyczną i antyukraińską programowo endecję ( tzw. rząd Chjenopiasta) pod naciskiem władz opuścił Warszawę i przez Wiedeń, Budapeszt, Berno oraz Genewę wiosną 1924 r. przyjechał do Paryża, gdzie 25 maja 1926 r. został zastrzelony przez agenta OGPU Szlomę Szwartzbarda.

Józewski utrzymywał znajomości z wieloma twórcami, m.in. z Marią Dąbrowską ( towarzyszką życia Stanisława Stempowskiego . przyjaciela Józewskiego) , oraz skamandrytami. Był bliskim przyjacielem Piłsudskiego . Do czynnej polityki wrócił po zamachu majowym , w przygotowaniach do którego czynnie uczestniczył . Od końca sierpnia 1927 r. szef Gabinetu Prezesa Rady Ministrów Józefa Piłsudskiego, w grudniu 1928 roku został mianowany wojewodą wołyńskim . W grudniu 1929 r. został ministrem spraw wewnętrznych w rządzie Kazimierza Bartla, a następnie Walerego Sławka .

W 1930 r. objął po raz drugi stanowisko wojewody wołyńskiego. Na Wołyniu prowadził politykę doprowadzenia do zgodnego współżycia Polaków i Ukraińców. Uważał, że ośrodkiem porozumienia powinien stać się właśnie Wołyń. Twierdził, że ukraiński ruch narodowy musi stanąć przed alternatywą wyboru między Polską a ZSRR. Był zwolennikiem rozwoju samorządu lokalnego w oparciu o urzędników ukraińskich i koncentrował się na zwiększeniu ukraińskiego stanu posiadania w dziedzinie samorządu. W oświacie, w szkołach dwujęzycznych ( tzw. utrakwistycznych) wprowadzono jako obowiązkowy język ukraiński. Popierał również rozbudowywanie ukraińskich i polsko-ukraińskich organizacji społecznych. Wśród jego współpracowników znaleźli się liczni działacze państwowi URL ( m.in. były adiutant Petlury Stepan Skrypnyk). Jednocześnie Józewski był przy tym przeciwny rozszerzaniu wpływów i działalności ukraińskich organizacji politycznych i społecznych (np. Proswity) z Galicji na Wołyń. Po śmierci Piłsudskiego pozycja Józewskiego na Wołyniu zaczęła słabnąć. Jego przeciwnicy zarzucali mu, że zbytnio faworyzuje Ukraińców. W kwietniu 1938 r. został odwołany ze stanowiska wojewody wołyńskiego. Eksperyment wołyński Józewskiego był największą , najbardziej konsekwentną i kompleksową próbą rozwiązania kwestii ukraińskiej w II Rzeczypospolitej.

Po wybuchu wojny , już w październiku 1939 r. znalazł się wśród twórców konspiracji wojskowej. 1939. 1940 w Komendzie Głównej Służby Zwycięstwu Polski (SZP), następnie - komendant okręgu Warszawa-Miasto i komendant okręgu Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) Warszawa-Województwo. Współzałożyciel Biuletynu Informacyjnego, konspiracyjnej Grupy Olgierda (od pseudonimu, którym się posługiwał Józewski) i Polskiego Stronnictwa Demokratycznego (PSD). Od 1940 redaktor dwutygodnika "Polska Walczy". Stał się czołowym przedstawicielem podziemnej myśli piłsudczykowskiej.

W roku 1945, po zakończeniu okupacji niemieckiej, nie przerwał wraz z PSD działalności konspiracyjnej, a walki o niepodległość Polski nie uważał za zakończoną. Założył pismo i kolejną grupę konspiracyjną. Był jednym z najdłużej ukrywających się działaczy powojennego podziemia. W 1947 r. funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa wpadli na jego trop i w końcu września 1947 r. przeprowadzili operację, mającą na celu jego schwytanie. Staremu konspiratorowi udało się wydostać z obławy w Podkowie Leśnej i przemknąć lasami do Milanówka. Po kilku dniach pobytu w Milanówku wyjechał potajemnie do Warszawy . Warszawa nie była jednak dobrym miejscem do ukrywania się. Za namową przyjaciół wyjechał na Śląsk i trafił do Gliwic. Od drugiej połowy listopada 1947 do wiosny 1948 r. przebywał w Gliwicach, następnie we Wrocławiu, po czym w listopadzie 1948 r. lub na przełomie lutego i marca 1949 r. powrócił na krótko do Gliwic. Ukrywał się jeszcze w Warszawie, Radomiu i Jaszczowie na Lubelszczyźnie, gdzie został aresztowany przez UB w 1953 r.

Oskarżony o przestępczą i kontrrewolucyjną działalność oraz próbę obalenia ustroju PRL został skazany na dożywotnie więzienie. W maju 1956 r. Wojskowy Sąd Garnizonowy w Warszawie na podstawie amnestii zmniejszył mu karę do 12 lat więzienia, a w listopadzie 1956 udzielił rocznej przerwy w odbywaniu kary na leczenie. Po październiku 1956 r najpierw zmniejszono Józewskiemu karę do 5 lat, później anulowano wyrok.

Po zwolnieniu zajął się malarstwem. Malował głównie pejzaże i portrety. Od 1958 r. był członkiem ZPAP. Jego obrazy znajdują się w Muzeum Narodowym w Warszawie.

W kwietniu 1981 r. zachorował . przewieziony do szpitala zmarł 23 kwietnia 1981. Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Henryk Józewski został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (1923), Krzyżem Niepodległości z Mieczami, Krzyżem Komandorskim Orderu Polonia Restituta (1929). Żonaty od 1919 r. z Julią z d. Bolewską (1892-1939), artystką-malarką, łączniczką POW, nie pozostawił potomstwa.

W latach 1981 - 1982 ukazały się w Zeszytach Historycznych w Paryżu jego wspomnienia.


Wywiad z z profesorem Timothym Snyderem z Uniwersytetu w Yale w Rzeczypospolitej na temat Henryka Jozewskiego