Pomysł utworzenia organizacji
międzynarodowej w celu obrony pokoju i organizowania
współpracy państw świata wysunął prezydent USA Woodrow
Wilson w swoich " 14 punktach ". Podczas konferencji pokojowej w
Paryżu, 28 kwietnia 1919r. uchwalono Pakt Ligi Narodów,
który został włączony do Traktatu Wersalskiego.
Wśród 32 państw założycielskich była też Polska. Statut Ligi
został uchwalony w styczniu 1920 r. Zgodnie z nim organizacja miała
gwarantować pokój i bezpieczeństwo w świecie. Każde państwo
członkowskie, w wypadku konfliktu międzynarodowego, miało
podporządkować się wyrokowi Trybunału Międzynarodowego w Hadze.
Najwyższym organem Ligi była Rada złożona z czterech
członków stałych ( Wielka Brytania, Francja, Włochy i
Japonia) oraz czterech niestałych. Stany Zjednoczone nie przystąpiły do
organizacji, ponieważ Senat odmówił ratyfikacji jej statutu,
do Ligi nie przystąpiła także Rosja radziecka i Niemcy. Kiedy w Europie
ład polityczny zaczęły dyktować państwa totalitarne, Liga
Narodów nie potrafiła wprowadzać w życie swoich zasad, nie
obroniła narodów dotkniętych agresją. Najbardziej agresywne
państwa totalitarne ( Włochy i Japonia) wystąpiły z organizacji.
Siedzibą Ligi Narodów była Genewa.
Podstawową słabością Ligi było, to iż uwzględniała ona
głównie interesy mocarstw. Charakterystycznym tego
przykładem było wprowadzenie systemu mandatowego w odniesieniu do
kolonii niemieckich oraz obszarów odebranych Turcji,
które - jak Irak, Palestyna, Transjordania - znalazły się
pod mandatem brytyjskim, a Syria i Liban - francuskim. Liga
Narodów nie posiadała organów wykonawczych,
zdolnych stworzyć i utrzymać system bezpieczeństwa zbiorowego.
Liga była pomyślana jako, z jednej strony, narzędzie zachowania pokoju,
"aby - jak to ujmowano - zapewnić światu pokój dla
demokracji", a z drugiej strony - jako instytucja mogąca poprawić
warunki zdrowotne oraz społeczne i ekonomiczne w skali globalnej.
Organizacje powołane do realizacji zadań drugiej grupy odnosiły znaczne
sukcesy ( Światowa Organizacja Zdrowia, Międzynarodowa Organizacja
Pracy ), ale ich sukcesy ustępowały w cień wobec powtarzających się
niepowodzeń Ligi w zachowaniu pokoju czy to w Europie poprzez arbitraż,
czy w regionach kolonialnych przy pomocy krajów mandatowych.
Po wybuchu drugiej wojny światowej Liga Narodów zaprzestała
działalności: formalnie została rozwiązana 19 kwietnia 1946r.
Głównymi organami Ligi Narodów zostały
ustanowione: Zgromadzenie, Rada i Sekretariat.
Zgromadzenie było to zebranie wszystkich państw członkowskich. Każde
państwo miało prawo być reprezentowane przez trzech
delegatów, posiadających tylko jeden głos podczas
podejmowania uchwał, wyborów itp. Zgromadzenie zajmowało się
rozpatrywaniem wszystkich spraw, podejmowaniem uchwał, rezolucji i
zaleceń, wyborem nie stałych członków Rady, uchwalaniem
budżetu oraz ustalaniem udziału członków w wydatkach Ligi.
Rada zajmowała się przygotowywaniem projektu rozbrojenia i kontrolowała
wykonywanie mandatów. Zatwierdzała nominacje w Sekretariacie
Ligi dokonywane przez Sekretarza Generalnego. Posiadała też prawo
interwencji dla zapewnienia ochrony mniejszości narodowych. Poza tym
Rada mianowała członków komisji, której
powierzony był zarząd nad odłączonym od Rzeszy terytorium Zagłębia
Saary, oraz mianowała Wysokiego Komisarza w Gdańsku i załatwiała
zatargi tego miasta z Polską.
Organem niezbędnym dla zorganizowanej działalności Ligi
Narodów, do wykonywania prac o charakterze technicznym
związanych z uchwałami i postanowienia Rady oraz Zgromadzenia, a przy
tym dostarczającym danych informacyjnych z różnych dziedzin
życia międzynarodowego, był Sekretariat. Który przygotowując
projekty uchwał rezolucji, zaleceń i obsługując różne
konferencje międzynarodowe, już choćby poprzez odpowiednie sugestie,
dobór informacji, ekspertyzy, mógł wpływać na ich
treść czy charakter.
Powołanie do życia Ligi Narodów stanowiło zadośćuczynienie
dążeniom mas. Ale było to także osobiste osiągnięcie Wilsona,
który zdawał się bliski osiągnięcia supremacji
Stanów Zjednoczonych poprzez Ligę pod hasłami pokoju,
demokracji i postępu.
Pakt Ligi Narodów dołączono do wszystkich
traktatów pokojowych. Określał on zadania Ligi- czuwać nad
narodami, nad ich bezpieczeństwem i ogólnie nad pokojem
światowym. Trzy główne organy Ligi to Zgromadzenie
Ogólne wszystkich członków, Rada pięciu mocarstw
i Sekretariat. Wokół ich powstało kilka innych instytucji.
Razem stanowiły system Ligi Narodów. Utworzono stałe komisje
czuwające nad sprawami podlegającymi Lidze: Komisja ds. Wolnego Miasta
gdańska, Komisja Mandatowa i komisja ds. Mniejszości Narodowych.
Powołano tez instytucje koordynujące współprace
międzynarodowa w dziedzinie kultury, gospodarki i pomocy humanitarnej.
Ważna działalność prowadziło Biuro Komisarza Ligi Narodów
ds. Uchodźców, tzw. Bezpaństwowców,
którym ich własne państwa odbierały obywatelstwo. Przy Lidze
Narodów założono także Międzynarodowa Organizację Pracy,
dążyła ona do zapewnienia odpowiedniego poziomu warunków
pracy i życia na całym świecie. W Hadze powstaje również
Stały Trybunał Sprawiedliwości Ligi Narodów,
który miał rozstrzygać spory między państwami.
I tak po raz pierwszy stosunki miedzy państwami miała regulować
ponadnarodowa organizacja, której członkowie płacili nawet
składki. Działalność Lig Narodów była ważnym doświadczeniem,
na którym oparto Organizację Narodów
Zjednoczonych. W sprawie pokojowego rozwiązania poważnych
międzynarodowych konfliktów organizacja zawiodła. Po
pierwsze Liga Narodów miała być org. wszystkich państw
świata i dysponować prawem mediacji oraz interwencji w wypadku
zagrożenia pokoju, jednak nigdy nie stała się org, światowa. Do 32
państw założycieli dołączyły wkrótce państwa neutralne, nowo
powstałe oraz pokonane. Z ligi wykluczono jednak Niemcy i Rosje
Radziecką już na samym początku. Nie przystąpiły do niej w
ogóle Stany Zj.
Obciążeniem dla organizacji okazało się uznanie Paktu Ligi za
integralna część traktatów pokojowych. Polska,
Czechosłowacja, Jugosławia uważały Ligę za gwaranta postanowień
pokojowych. Jednak państwa niezadowolone z postanowień pokojowych tj
Niemcy, ZSRR, Węgry, Austria krytycznie odnowiły się do organizacji,
uważały Ligę Narodów za narzędzie polityki państw
zwycięskich. Spadek jej prestiżu był widoczny gdy organizacje nie
potrafiła zapobiec takim wydarzeniom jak okupacja Zagłębia Ruhry przez
Francję lub aneksja Kłajpedy przez Litwę.
Organizacja nie dysponowała odpowiednimi środkami nacisku w wypadku
konfliktów, nie miała możliwości zastosowania sankcji
wojskowych. Międzynarodowe siły mogące temu służyć nie powstały.
Jedynym sukcesem Ligi było wykluczenie ZSRR po agresji na Finlandię.
Polityka mocarstw znów oparła się na sojuszach i koalicjach
ale również na przemocy i zbrojeniach
Liga Narodów jest to organizacja międzynarodowa utworzona w
1919r. w Paryżu, podczas konferencji pokojowej, jaka odbyła się po
zakończeniu I wojny światowej. Pakt L.N. został przygotowany pod
przewodnictwem prezydenta Stanów Zjednoczonych W. Wilsona, a
następnie przyjęty 28.04.1919r. jako „integralna część
Generalnego Traktatu Pokoju” inaczej nazywanego Traktatem
Wersalskim. Wszedł on w życie 10.01.1920r. O jego istocie
mówiły hasła jak: „pokój przez
prawo”, „harmonia interesów”,
„ harmonia świata”, „prawo międzynarodowe
jako światowy skarbiec wartości moralnych”. Członkiem L.N.
mogło zostać państwo posiadające samorząd. Pierwotnymi członkami Ligi
Narodów były 32 państwa. W okresie do 1925 r. do L.N.
przystąpiło dalszych 10 krajów. W sumie więc L.N. liczyła 55
członków. Do Ligi nie należały: Stany Zjednoczone, ZSRR,
który wstąpił do Ligi Narodów w 1934r., by
wystąpić z niej w 1939r. oraz Niemcy ( wstąpiły do Ligi w 1926r., by
wystąpić z niej w 1933r. Najwyższą liczbę członków L.N.
osiągnęła w 1937r. Należały wówczas do niej 54 państwa.
Największą rolę odgrywały w niej Francja i Wielka Brytania.
Siedzibą L.N. była Genewa. Jednym z celów L.N. było
stworzenie systemu bezpieczeństwa, warunków pokojowego
rozwiązywania sporów międzynarodowych i rozbrojenia.
Szczególnie ważny jest artykuł 12, w którym
zawarte jest zobowiązanie państw do pokojowego załatwiania
sporów międzynarodowych. Nie jest to jednak postanowienie
wprowadzające bezwzględny zakaz wojny jako środka rozwiązywania
sporów i konfliktów międzynarodowych. Tego
rodzaju zobowiązanie zostało zawarte dopiero w przyjętym w 1928r.
Pakcie Brianda-Kelloga mówiącym o wprowadzeniu zakazu wojny,
traktowanej dotąd jako legalny środek polityki zagranicznej państwa.
Przy Lidze Narodów działał Stały Trybunał Sprawiedliwości
Międzynarodowej. Działalność L.N. obejmowała w pierwszej kolejności
problematykę pokoju, bezpieczeństwa i wojen. Do sukcesów w
tym zakresie należały m.in. zwołanie konferencji rozbrojeniowej w
1932r. Liga rozpatrywała także szereg sporów
międzynarodowych, jak np. spór Litwy z Polską o Wilno
(1920), Spór Grecji z Włochami o cieśninę Korfu (1923). Nie
rozpatrywała natomiast w ogóle sprawy Agresji Niemiec na
Polskę w 1939r. Prowadząc negocjacje z agresorami ułatwiła im
rozpętanie II wojny światowej. Osiągnięciem L.N. są natomiast
prawno-miedzynarodowe regulacje wielu problemów
międzynarodowych (np. prawo wojenne, status uchodźców,
bezpaństwowość). Od grudnia 1939r. Liga Narodów zawiesiła
swe prace.