Stepan Bandera, ukr. Степан Андрійович Бандера (ur. 1 stycznia 1909 we wsi Uhrynów Stary - zm. 15 października 1959 w Monachium) - ukraiński polityk niepodległościowy, jeden z przywódców Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów w Polsce, od 1940 przywódca frakcji (z czasem osobnej organizacji) OUN-B.

Urodził się w rodzinie proboszcza greckokatolickiego. W 1919 rozpoczął naukę w gimnazjum w Stryju. Ukończył je w 1927. Od 1922 roku został członkiem Płasta – ukraińskiej organizacji skautowej. W 1927 roku wstąpił do Ukraińskiej Wojskowej Organizacji (UWO), która od 1920 działała nielegalnie w Polsce. Studiował na Politechnice Lwowskiej, uzyskując absolutorium po 8 semestrach. W związku z ożywioną działalnością podziemną zabrakło mu czasu na obronę dyplomu. Od 1929 stał się członkiem Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). Przywódca OUN Jewhen Konowalec w 1932 mianował Banderę szefem Egzekutywy Krajowej OUN.

W 1936 został skazany na karę śmierci, którą potem zamieniono na dożywotnie więzienie, za zorganizowanie zamachu na ministra spraw wewnętrznych Bronisława Pierackiego. Karę odbywał w więzieniach na Świętym Krzyżu i we Wronkach.

Po zamordowaniu w roku 1938 przez agenta NKWD Pawła Sudopłatowa Jewhena Konowalca, jego następcą został Andrij Melnyk jako szef zarządu zagranicznego OUN , opowiadający się za ścisłą współpracą z Niemcami.

We wrześniu 1939 r. tzw. Krajowy Prowyd (Zarząd krajowy) OUN pod kierownictwem Lwa Rebeta odmówił kategorycznie wykonania polecenia zarządu zagranicznego OUN (pod kierownictwem Andrija Melnyka) wszczęcia powstania antypolskiego, jako dywersji na rzecz Niemiec. Rebet uważał, że wobec paktu Ribbentrop-Mołotow będzie to działanie wyłącznie w interesie ZSRR, którego uważał za głównego przeciwnika Ukrainy. Decyzja Rebeta podjęta w zastępstwie Bandery (Stepan Bandera został po wybuchu wojny wypuszczony 13 września 1939 r z więzienia w Brześciu nad Bugiem i zaaprobował następnie decyzję Rebeta) była podstawą rozłamu w OUN na frakcję OUN (M) (Andrij Melnyk i melnykowcy) i OUN(B) (Stepan Bandera, Lew Rebet, Jarosław Stećko - banderowcy). Rozłam przypieczętowany został formalnie na półoficjalnym zjeździe OUN w Krakowie na początku 1940. Melnyk traktował współpracę z Niemcami strategicznie (zgodnie z tradycją austro-węgierską), Bandera i współpracownicy traktowali współpracę z Niemcami instrumentalnie - jako narzędzie do stworzenia niepodległego państwa ukraińskiego.

Bandera ze swoim współpracownikiem, szefem OUN-B w Generalnym Gubernatorstwie, Romanem Szuchewyczem utworzyli w porozumieniu z Abwehrą, batalion ukraiński "Nachtigall", którym ze strony ukraińskiej dowodził Szuchewycz. Został utworzony także drugi batalion ukraiński - "Roland", złożony z członków OUN-M oraz byłych żołnierzy armii URL. Razem tworzyły tzw. Drużyny Ukraińskich Nacjonalistów (DUN), w ramach Wehrmachtu.

Po opuszczeniu Lwowa przez Armię Czerwoną do miasta wkroczyli pierwsi żołnierze batalionu "Nachtigall", i Bandera 30 czerwca 1941 ku zaskoczeniu Niemców ogłosił deklarację niepodległości Ukrainy (Akt odnowienia Państwa Ukraińskiego), z tymczasową stolicą we Lwowie i powołał rząd ukraiński z premierem Jarosławem Stećką. Państwo ukraińskie przetrwało zaledwie 12 dni. Cały skład rządu został aresztowany przez Niemców.

Adolf Hitler był bowiem zdecydowanie przeciwny koncepcji powstania państwa ukraińskiego, pragnąc wszystkich Słowian przekształcić w niewolniczą siłę roboczą imperialnej III Rzeszy. Podczas ostatecznych rozmów prowadzonych we wrześniu 1941 r. w Berlinie w gmachu byłej ambasady polskiej pomiędzy przedstawicielami Abwehry i OUN (B), zarówno Stepan Bandera, jak i Jarosław Stećko kategorycznie odmówili odwołania deklaracji niepodległości Ukrainy. W konsekwencji zostali przewiezieni do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen (oddział dla więźniów specjalnych tzw. Zellenbau, gdzie przebywali również m.in. Stefan Rowecki, kanclerz Austrii Kurt Schuschnigg i premier Francji Edouard Daladier). Cały kierowniczy aktyw OUN(b) został również aresztowany. Dwaj bracia Bandery zginęli zamordowani w obozie koncentracyjnym w Auschwitz.

Banderowcy zostali poddani represjom i musieli przejść do konspiracji, organizując UPA. Bataliony Roland i Nachtigall zostały rozwiązane. Melnykowcy zdecydowali się na współpracę z Niemcami i współuczestniczyli w organizacji w roku 1943 14. Dywizji Grenadierów Waffen SS SS-Hałyczyna ( niem. SS-Galizien).

W Sachsenhausen Bandera przebywał do grudnia 1944 r, gdy przywódcy OUN(B) zostali uwolnieni w związku z organizacją przez Niemców Ukraińskiej Armii Narodowej.

Po zakończeniu drugiej wojny światowej Bandera był przywódcą ukraińskich organizacji nacjonalistycznych na Zachodzie. W 1959 został zamordowany w Monachium przez agenta KGB Bohdana Staszyńskiego. Staszynski po ucieczce na Zachód w roku 1960 podczas publicznego procesu przyznał się do skrytobójczego zabójstwa na rozkaz Kremla również innego lidera ukraińskiej emigracji - Lwa Rebeta. Za zabicie Bandery Staszynski otrzymał od Chruszczowa Order Czerwonego Sztandaru (podobnie jak Ramón Mercader Order Lenina za zabójstwo Trockiego). Zeznania Staszynskiego wstrząsnęły Kremlem. W konsekwencji afery Staszyńskiego stanowisko utracił szef KGB Aleksander Szelepin, którego zastąpił Władimir Siemiczastny. Władze sowieckie, obawiając się kolejnych podobnych kompromitacji, oświadczyły publicznie, że nie będą już więcej mordować swoich przeciwników za granicą. Przez dłuższy czas słowa dotrzymywano - na Kremlu zdano sobie bowiem sprawę, że szkody na arenie międzynarodowej powstałe na skutek zdemaskowania zamachu mogą przeważać nad korzyściami wynikającymi z likwidacji kolejnego oponenta.

Obraz Stepana Bandery w polskiej świadomości narodowej



Smierć Stepana Bandery



Провідник Організації Українських Націоналістів

Степан Бандера
(1.01.1909-15.10.1959)

Народився 1 січня 1909 року у родині греко-католицького священика в с.Угринів Старий біля Калуша. Учився в Стрийській гімназії і Львівській Політехніці.

Ще юнаком став членом Союзу Української Націоналістичної Молоді та Української Військової Організації, а, коли постала Організації Українських Націоналістів у 1929 році – одним із її перших членів в Україні. На початку 1933 року обраний Крайовим Провідником ОУН. Під його керівництвом революційно-визвольна діяльність ОУН проводилася в наступних основних напрямках:

1.Широка розбудова членських кадрів і організаційної мережі по всьому терену Західноукраїнських Земель (ЗУЗ), які на той час знаходилися під окупацією Польщі, серед усіх суспільних прошарків, акцентуючи увагу на село і робітництво.

2.Налагоджена систематична кадрово-вишкільна робота на всіх організаційних щаблях. Основні види вишколів: ідеологічно-політичний, військово-бойовий та вишкіл підпільної практики (конспірація, розвідка, зв'язок тощо).

3.Крім політичної, пропагандивної. бойової діяльності самої Організації, розгорнено нову форму праці – масові акції, в яких брали активну участь широкі народні маси, діючи з ініціативи, за вказівками та під ідейним керівництвом кадрів ОУН. Було проведено: антимонопольну акцію (бойкот тютюнових і алкогольних виробів, на які польська держава мала монополію) з розрахунком на морально-політичний ефект; шкільну акцію проти польської денаціоналізаційної політики та в обороні українського шкільництва і національного виховання.

4.Поряд з революційною діяльністю проти Польщі розгорнуто антибольшевицький фронт. Він був спрямований проти дипломатичних представників СССР на ЗУЗ (атентат М.Лемика на секретаря і політичного керівника совітського консульства у Львові Майлова і політичний процес), проти большевицької агентури, компартії та совєтофільства.

5.Посилено бойові акції проти національно-політичного утиску і поліційного терору польської влади по відношенню до українців.

Після успішного замаху ОУН на польського шовіністичного міністра Пєрацького, автора плану "знищення Русі" (України), Степан Бандера як Крайовий Провідник був засуджений на кару смерті, замінену довічним ув'язненням. Вийшов із тюрми з розвалом Польщі у вересні 1939 року.

У квітні 1941 року на Другому Великому Зборі ОУН був обраний Головою Проводу ОУН. З його ініціативи 30 червня 1941 року ОУН, як організатор і керівник визвольної боротьби українського народу, проголосила відновлення Української Держави. Це не входило у плани фашистської Німеччини, і проти українських патріотів був розв'язаний масовий терор. У концтаборі Освєнцім загинули два брати Бандери, третій брат – Богдан – загинув від рук гітлерівців як член Похідної групи ОУН. Сам Степан Бандера пробув у концтаборі Заксенгавзен до кінця 1944 року. Після виходу з концтабору він стає на чолі боротьби проти нових – московських – окупантів. З лютого 1945 року до 15 жовтня 1959 року – Провідник Організації Українських Націоналістів. Слово "бандерівець" стало окресленням і символом незламного борця за волю України проти загарбників.

15 років йшло полювання московських агентів на лідера української національно-визвольної війни (1947р. – Я.Мороз, 1948р. – В.Стельмащук, 1951р. – С.Лібгольц та інші). 15 жовтня 1959 року він загинув від руки агента КГБ, перевертня Б.Сташинського.

Степан Бандера також був ідеологом і теоретиком української національно-визвольної революції. Його творча спадщина і зараз має велике значення для національно-визвольного руху, для здобуття, закріплення та розбудови Української Самостійної Соборної Держави. Збірник праць С.Бандери – “Перспективи Української Революції” – вперше було видано в 1978р. за кордоном, і лише у 1998р. видавнича фірма “Відродження”, яка є пресово-видавничою референтурою ВО”Тризуб” ім.С.Бандери, вперше в Україні перевидала вищезгаданий збірник.