Karol 安ierczewski


Karol 安ierczewski, ps. Walter (ur. 22 lutego 1897 w Warszawie (?), zgin掖 28 marca 1947 pod Jab這nkami ko這 Baligrodu) . dzia豉cz komunistyczny, radziecki, hiszpa雟ki i polski genera.

Urodzi si w Warszawie przy ulicy Kaczej na Woli. W 1915 r. pracowa w warszawskich zak豉dach Gerlacha[1], po wybuchu I wojny 鈍iatowej w sierpniu 1915 ewakuowany w g陰b Rosji, pocz徠kowo do Kazania, nast瘼nie do Moskwy. Do Polski powróci dopiero w 1944 r. jako genera Ludowego Wojska Polskiego. Wed逝g przyj皻ego w PRL 篡ciorysu by cz這nkiem SDKPiL. W 1916 r. zosta powo豉ny do armii rosyjskiej i wys豉ny na front. W 1917 r. wróci z frontu do Moskwy i po wybuchu rewolucji pa寮ziernikowej wst徙i w szeregi milicji robotniczej. Pó幡iej wst徙i do Armii Czerwonej i walczy przeciwko oddzia這m walcz帷ym przeciwko bolszewikom w rejonie Moskwy.

W 1918 r. walczy przeciw oddzia這m atamana Kaledina na froncie po逝dniowym. W pierwsz rocznic rewolucji pa寮ziernikowej wst徙i do (WKP(b)). W 1919 r. zosta dowódc kompanii w 123 pu趾u strzelców Armii Czerwonej, któr dowodzi podczas walk nad rzek Doniec. Za zas逝gi w tych walkach zosta mianowany dowódc batalionu, a w 1920 r. odznaczony Orderem Czerwonego Sztandaru.

Podczas wojny polsko-bolszewickiej 安ierczewski zosta na w豉sn pro軸 skierowany na front zachodni i walczy jako dowódca batalionu Armii Czerwonej przeciw wojskom polskim. W czasie tych walk zosta dwukrotnie ranny.

W 1921 r. skierowano go na kurs do Wy窺zej Szko造 Piechoty, nast瘼nie by wyk豉dowc taktyki na Kursie Czerwonych Komandarmów. W guberni tambowskiej t逝mi powstanie ch這pskie, potem zosta skierowany do Wy窺zej Szko造 Piechoty Dowódców Pu趾ów, któr uko鎍zy w 1924 r. Po jej uko鎍zeniu skierowano go na studia do Akademii Wojskowej im. Frunzego, któr uko鎍zy w 1927 r.

Po uko鎍zeniu Akademii Frunzego, 安ierczewski obj掖 funkcj szefa sztabu pu趾u kawalerii, a w 1929 r. mianowano go szefem IV Zarz康u Sztabu Generalnego Armii Czerwonej. Funkcj t pe軟i do 1931 r., a nast瘼nie by w dyspozycji sztabu Generalnego do czasu wyjazdu do Hiszpanii w 1936 r. W tym okresie by komendantem szko造 Wojskowo-Politycznej i cz這nkiem Sekcji Polskiej Mi璠zynarodówki Komunistycznej, w której szkolono polskich komunistów wysy豉nych nast瘼nie jako agentów GRU/NKWD na ziemie II Rzeczypospolitej

W latach 1936-1938 bra udzia w wojnie domowej w Hiszpanii (pod pseudonimem genera Walter podobno od nazwy swojego pistoletu, którym osobi軼ie rozstrzeliwa schwytanych je鎍ów). Dowodzi tam kolejno: XIV Brygad Mi璠zynarodow, Dywizj A i 35 Dywizj Mi璠zynarodow, w sk豉dzie której walczyli m.in. D帳rowszczacy (pocz徠kowo batalion rozbudowany do XIII Brygady Mi璠zynarodowej im. Jaros豉wa D帳rowskiego).

W maju 1938 r., po powrocie z Hiszpanii 安ierczewski zosta odznaczony Orderem Czerwonego Sztandaru oraz Orderem Lenina. Pocz徠kowo pozostawa w dyspozycji Zarz康u Kadr Armii Czerwonej, ale rok pó幡iej powo豉no go na stanowisko starszego wyk豉dowcy katedry s逝瘺y sztabów w Akademii Wojskowej im. Frunzego, które zajmowa do 1941 r. W mi璠zyczasie, w roku 1940 r. zosta mianowany genera貫m Armii Czerwonej. Nale篡 zwróci uwag na to, 瞠 jako jeden z nielicznych po powrocie z Hiszpanii nie tylko nie zosta aresztowany, ale awansowa dalej. W 1941 r. zosta w Akademii komendantem kursu grup specjalnych. W Hiszpanii 安ierczewski pozna i zaprzyja幡i si z pisarzem Ernestem Hemingwayem

W sierpniu 1943 Stalin skierowa Waltera do organizowanych pod swym patronatem Polskich Si Zbrojnych w ZSRR. 18 sierpnia 1943 przyby do obozu w Sielcach nad Ok jako zast瘼ca dowódcy I Korpusu Polskich Si Zbrojnych w ZSRR. W styczniu 1944 r. zosta cz這nkiem Centralnego Biura Komunistów Polskich w ZSRR.

W marcu 1944 awansowa do stopnia genera豉 dywizji WP i zosta mianowany zast瘼c dowódcy 1. Armii Wojska Polskiego do spraw liniowych. Jego alkoholizm oraz zupe軟e nie liczenie si z 篡ciem i zdrowiem podleg造ch mu 穎軟ierzy wywo造wa這 liczne konflikty z gen. Zygmuntem Berlingiem, dowódc 1. Armii WP. Cz窷ciowo z tego te wzgl璠u odsuni皻y od dowodzenia, w okresie od sierpnia do wrze郾ia 1944 organizowa 2. Armi WP, a nast瘼nie, w zwi您ku z planami rozbudowy Wojska Polskiego, w okresie pa寮ziernik-listopad 1944 roku organizowa nast瘼n, 3. Armi WP, która jednak nie powsta豉 z braku kadry oficerskiej.

W grudniu 1944 roku zosta dowódc 2 Armii WP. Na jej czele bra udzia w dzia豉niach bojowych na terenie ㄆ篡c i Czech w kwietniu i maju 1945 r., gdzie znów wyró積i si niekompetencj w dowodzeniu. Dzi瘯i interwencji dowódcy Frontu, marsza趾a Iwana Koniewa, 軼i庵ni璚iu posi趾ów sowieckich i przegrupowania pozosta造ch oddziaów polskich, 2 Armia WP unikn窸a ca趾owitej kl瘰ki, cho w bitwie pod Budziszynem od 21 do 26 kwietnia 1945 2. Armii Wojska Polskiego z przebijaj帷ym si w kierunku Berlina zgrupowaniem wojsk niemieckich Schörnera powierzona dowództwu 安ierczewskiego armia ponios豉 pora磬. Przekazy 鈍iadków tamtych wydarze wskazuj, 瞠 安ierczewski nie by w stanie w ogóle dowodzi swymi wojskami, poniewa w chwili natarcia Niemców by w stanie zamroczenia alkoholowego. W ca貫j dwutygodniowej operacji 逝篡ckiej w kwietniu 1945 2. Armia straci豉 57% swoich czo貪ów, a straty w ludziach wynios造 4902 poleg造ch, 2798 zaginionych bez wie軼i i 10 532 rannych, co stanowi這 a 27% wszystkich strat poniesionych przez ca貫 Ludowe Wojsko Polskie na froncie przez 20 miesi璚y istnienia od pa寮ziernika 1943 do maja 1945. Pomimo tych zawinionych przez 安ierczewskiego kl瘰k 1 maja 1945 zosta on mianowany genera貫m broni.

Polscy historycy wojskowo軼i wystawiaj mia盥膨ce noty 安ierczewskiemu i jego sztabowcom w zwi您ku z walkami na ㄆ篡cach. Autorzy monografii o Wojsku Polskim na froncie wschodnim stwierdzaj: "Win za niepowodzenia i doznane straty ponosi dowództwo armii, a po cz窷ci tak瞠 dowództwa zwi您ków taktycznych i samodzielnych oddziaów. Nie potrafi造 bowiem w trudnych momentach walki zachowa pr篹no軼i dowodzenia, a cz瘰to podejmowa造 decyzje sprzeczne z podstawowymi zasadami walki. (...) Najwi瘯sza odpowiedzialno嗆 spada jednak bezpo鈔ednio na dowódc armii, który (...) dopu軼i do samorzutnego rozerwania jej si, a w obliczu rysuj帷ego si niebezpiecze雟twa nie potrafi ich w por skoncentrowa w najwa積iejszym miejscu".

W marcu 1947 wyjecha na inspekcj garnizonów wojskowych w Bieszczadach, gdzie trwa造 walki z partyzanckimi oddzia豉mi UPA. Zgin掖 28 marca 1947 w potyczce pod Jab這nkami ko這 Baligrodu. Wed逝g oficjalnej wersji, poleg w zasadzce zorganizowanej przez sotni "Bira". Dzi ju wiadomo, 瞠 dokona豉 tego sotnia Stepana Stebelskiego "Chrina", która oczekuj帷 na transport zaopatrzenia natrafi豉 na inspekcj wojskow dowodzon przez samego genera豉. Mimo to okoliczno軼i jego 鄉ierci wzbudza造 i nadal wzbudzaj sporo emocji. S powodem licznych dywagacji. Cz窷 wspó販zesnych historyków,zw豉szcza prawicowych, uwa瘸, 瞠 安ierczewski móg zosta celowo po鈍i璚ony przez kierownictwo pa雟twowe i partyjne, aby jego 鄉ier mog豉 sta si pretekstem do rozpocz璚ia Akcji "Wis豉", nie jest to jednak potwierdzone[2]. Zastanawiaj帷 okoliczno軼i s ma貫 straty po stronie WP w starciu (3 osoby dla porównania: w zasadzce zorganizowanej 1 kwietnia 1947 na tej samej drodze przez t sam sotni zgin窸o 30 z 32 wopistów).

皋軟ierze przyj瘭i fakt 鄉ierci 安ierczewskiego ze skrywan ulg, by bowiem dowódc bardzo nielubianym. Pami皻ano dobrze jego "wyczyny" pod Budziszynem. Po jego 鄉ierci w豉dze komunistyczne w PRL kreowa造 go na bohatera narodowego. Zosta pochowany 1 kwietnia 1947 na Cmentarzu Wojskowym na Pow您kach z udzia貫m w豉dz partyjnych i pa雟twowych. Jego imieniem nazwano wiele ulic[3]. Zosta tak瞠 patronem licznych szkó, zw豉szcza podstawowych: nr. 1 w G這wnie, nr. 3 w Gorlicach, nr. 14 w Gda雟ku, nr. 38 w Poznaniu, nr. 5 w Bia貫j Podlaskiej, XXXIV LO w Warszawie i wielu innych obiektów. Po鄉iertnie otrzyma Order Virtuti Militari I klasy.



Grzegorz Motyka
20 marca 2007

Nie by這 zamachu na Waltera

Peerelowska legenda Karola 安ierczewskiego mówi豉 o tajemniczej 鄉ierci genera豉. Dokumenty IPN pozwalaj ostatecznie podwa篡 tez o spisku na jego 篡cie.
Gen. Karol 安ierczewski zgin掖 w zasadzce Ukrai雟kiej Powsta鎍zej Armii pod Jab這nkami 28 marca 1947 r. Dwadzie軼ia lat pó幡iej przebieg starcia opisa 鈍iadek tego wydarzenia Jan Gerhard („Baligród, 28 marca, 9.00 rano”, POLITYKA 12/67). W swoim tek軼ie nie móg jednak wspomnie, 瞠 na pocz徠ku lat pi耩dziesi徠ych oskar穎no go o udzia w spisku na 篡cie genera豉.

Podpu趾ownik Jan Gerhard dowodzi w 1947 r. 34 Pu趾iem Piechoty stacjonuj帷ym w Bieszczadach. 27 marca w sztabie pu趾u w Lesku otrzyma drog telefoniczn informacj o maj帷ej nazajutrz nast徙i inspekcji gen. Waltera. Wiadomo嗆 niezw這cznie przekaza – równie telefonicznie, ale w j瞛yku francuskim – kpt. Henrykowi Karczewskiemu, dowódcy kwateruj帷ego w Baligrodzie 2 batalionu. Rankiem 28 marca do Leska przyjecha 安ierczewski w towarzystwie dowódcy Okr璕u Wojskowego V gen. Miko豉ja Prus-Wi璚kowskiego i dowódcy 8 Dywizji Piechoty p趾. Józefa Bieleckiego. St康 razem z pp趾. Gerhardem udali si do Baligrodu. Tam po przegl康zie garnizonu gen. 安ierczewski podj掖 nieoczekiwan decyzj o dalszej je寮zie do Cisnej, w której stacjonowa豉 placówka Wojsk Ochrony Pogranicza.

Tu za Baligrodem jad帷y na czele samochód mia awari i w dalsz drog ruszy造 tylko dwa wozy. Ca豉 grupa liczy豉 33 ludzi uzbrojonych w 3 erkaemy, automaty i karabiny. Na wysoko軼i Jab這nek kolumna wjecha豉 wprost pod lufy w豉郾ie zajmuj帷ych stanowiska bojowe ukrai雟kich partyzantów z po陰czonych sotni Stepana Stebel鄂iego-Chrina i Stacha (NN). Dosz這 do zaci皻ej walki. 皋軟ierze Wojska Polskiego, na rozkaz gen. 安ierczewskiego, podj瘭i prób zaatakowania stanowisk przeciwnika, ale zostali zmuszeni do odwrotu. W ogniu UPA poleg trafiony dwiema kulami Walter, zgin窸o te dwóch innych 穎軟ierzy, trzech zosta這 rannych.

Do zbadania okoliczno軼i zasadzki powo豉no dwie komisje, jedn z ramienia Sztabu Generalnego WP, a drug Ministerstwa Bezpiecze雟twa Publicznego. Przedstawiciel Sztabu Generalnego p趾 Kossowski uzna, 瞠 ochrona genera豉 by豉 niewystarczaj帷a, a dowódcy 8 DP i 34 pp zlekcewa篡li niebezpiecze雟two ze strony UPA. Do innych wniosków doszli oficerowie UB: Anatol Fejgin, Józef Ró瘸雟ki i Nikolaszkin. Ich zdaniem genera 安ierczewski zaskoczy swoje otoczenie decyzj o dalszej je寮zie do Cisnej i st康 wynika豉 s豉bo嗆 polskiej ochrony. Nie wykluczali, i Walter móg si nie orientowa w rzeczywistym stanie bezpiecze雟twa na wizytowanym terenie. Dlatego zasugerowali, by oficerów nie poci庵a do odpowiedzialno軼i karnej. W tej sytuacji gen. Prus-Wi璚kowski, p趾 Bielecki i pp趾 Gerhard zostali ukarani jedynie naganami ministra obrony narodowej.

W徠pliwo軼i jednak pozosta造. Niemal natychmiast zacz窸y kr捫y plotki, i 鄉ier legendarnego Waltera nie by豉 dzie貫m przypadku. Niew徠pliwie dociera造 one równie do szefa Gównego Zarz康u Informacji p趾. Dymitra Wozniesie雟kiego, prywatnie – zi璚ia gen. 安ierczewskiego.

W ko鎍u lat czterdziestych, po z豉maniu oporu opozycji i podziemia, kierownictwo PZPR zacz窸o szuka tzw. wrogów wewn皻rznych. Partyjne czystki dotkn窸y m.in. Mariana Spychalskiego, cz這nka Biura Politycznego PZPR i wiceministra obrony narodowej. Aresztowano te generaów Stanis豉wa Tatara, Jerzego Kirchmayera, Józefa Kuropiesk, a nawet uczestnika wojny domowej w Hiszpanii gen. Wac豉wa Komara oraz – w 1953 r. – marsza趾a Micha豉 砰mierskiego. Uwi瞛ieni, poddani brutalnym naciskom, niejednokrotnie przyznawali si do wr璚z absurdalnych zarzutów.

Zbieraj帷 materia造 przeciwko Spychalskiemu, funkcjonariusze organów bezpiecze雟twa doszli do wniosku, 瞠 mo積a mu te przypisa odpowiedzialno嗆 za 鄉ier 安ierczewskiego. Cz這wiekiem, który z punktu widzenia Informacji w tej sprawie idealnie nadawa si na 鈍iadka i zarazem na jednego z gównych podejrzanych, by w豉郾ie pp趾 Jan Gerhard. Tym bardziej 瞠 stalinowskim 郵edczym wyda這 si podejrzane, i Gerhard w swoim oficjalnym 篡ciorysie nie wspomnia o przynale積o軼i przed wojn we Lwowie do skrajnie prawicowej organizacji syjonistycznej Bejtar. Nieufno嗆 budzi造 te niektóre szczegó造 z jego dzia豉lno軼i we francuskim komunistycznym ruchu oporu.

29 wrze郾ia 1952 r., ok. godz. 22, Gerhard zosta aresztowany na dworcu Warszawa Wschodnia, tu po swoim przyje寮zie z Olsztyna. Genera SB Zbigniew Pudysz w ksi捫ce „Zabójstwo z premedytacj” pisz帷 o tym aresztowaniu stwierdzi, 瞠 by造 dowódca 34 pp „ju po dwóch dniach (...) rozpocz掖 sk豉danie wyja郾ie obci捫aj帷ych siebie i innych”. Pudysz „zapomnia” przy tym wspomnie, i pierwsze przes逝chanie rozpocz皻e 29 wrze郾ia o godz. 22.30 trwa這 nieustannie 50 godzin, a do 2 pa寮ziernika, do godz. 0.30. Ju o godz. 6.25 zacz窸o si drugie i potrwa這 do 4 pa寮ziernika do godz. 1.10 (a wi璚 42 godz. 45 min!). By to dopiero pocz徠ek d逝giego 郵edztwa. Genera Józef Kuropieska, wobec którego zastosowano podobne metody (cho warto zaznaczy, i zniós je z wyj徠kow wytrzyma這軼i), tak je ocenia: „字odki zmi瘯czania woli badanego by造 u篡wane z ca陰 鈍iadomo軼i w wyrafinowany, przemy郵ny sposób, wypracowany zapewne na podstawie obserwacji naukowców. Zasadniczym by這 pozbawienie snu (...), na pozór niewinnym, ale jak瞠 dokuczliwym 鈔odkiem zmi瘯czania by造 stójki (...). Coraz bardziej upodobnia貫m si do zwierz璚ia. Pragn掖em jedynie snu, po篡wienia i przyja幡iejszego u鄉iechu – cho熲y mego prze郵adowcy” (Józef Kuropieska, „Nieprzewidziane przygody”, Kraków 1988).

Gerhard, w trakcie przes逝cha, siedmiokrotnie próbowa wycofa si ze z這穎nych wcze郾iej zezna, jednak 郵edczy zawsze potrafili przekona go do oczekiwanej przez nich wersji. Ostatecznie postanowi, jak si wydaje, za wszelk cen chroni przynaj-mniej 穎n (a tym samym tak瞠 male鎥 córk). Sam za przyzna si do wspó逍racy z Niemcami, z wywiadem francuskim i jugos這wia雟kim oraz do wzi璚ia udzia逝 w szeroko rozga喚zionym spisku zmierzaj帷ym do obalenia w豉dzy komunistycznej.

Z zezna Gerharda wy這ni si obraz rzekomego spisku przeciwko Walterowi. Inicjatorami zabójstwa mieli by Marian Spychalski oraz marsza貫k Micha 砰mierski, których jakoby niepokoi這 proradzieckie nastawienie genera豉. Dlatego Spychalski poinformowa o maj帷ej si odby inspekcji Waltera w Rzeszowskiem szefa wojskowego wywiadu gen. Wac豉wa Komara, równie zamieszanego w spisek i wspó逍rac z wywiadem francuskim. Komar postanowi wystawi 安ierczewskiego ukrai雟kiej partyzantce przy pomocy dowódcy 34 pp. W grudniu 1946 r. p趾 Gerhard otrzyma polecenie nawi您ania kontaktu z UPA w Bieszczadach. Pomimo wysi趾ów nie uda這 mu si tego dokona. Kontakt z Ukrai鎍ami nawi您a, jak zeznawa, dopiero w lutym 1947 r. podczas swojego pobytu we Francji (przebywa tam w celu za豉twienia formalno軼i rozwodowych z pierwsz 穎n). W Pary簑 rozmawia jakoby z przedstawicielem wywiadu francuskiego oraz emisariuszem Ukrai雟kiej Gównej Rady Wyzwole鎍zej o nazwisku Lewicki.

Po powrocie do Polski, pomi璠zy 12 a 15 marca 1947 r. do sztabu Gerharda w Lesku zg這si si mia niejaki Nahirny, ps. Sokó, zwi您any z ukrai雟kim podziemiem, który powo豉 si na ustalenia podj皻e we Francji. Gerhard uzgodni z nim, i bezpo鈔edni kontakt b璠zie utrzymywa z UPA stacjonuj帷y w Baligrodzie kpt. Henryk Karczewski, tak瞠 „zamieszany” w spisek. Mia on mi璠zy innymi ostrzega UPA o planowanych operacjach wojska. Ok. 20 marca pp趾 Gerhard mia poinformowa w Warszawie gen. Komara o nawi您aniu kontaktu z Ukrai鎍ami. Ten z kolei przekaza mu wiadomo嗆 o planowanej w ko鎍u miesi帷a inspekcji 安ierczewskiego i zaleci nak這nienie UPA do zorganizowania zasadzki. Jednocze郾ie zapewni go, i Spychalski i 砰mierski nie b璠 d捫yli „do wyja郾ienia istotnych przyczyn tego zamachu”. Po powrocie w Bieszczady Gerhard spotka si 26 lub 27 marca w Baligrodzie z Karczewskim i Nahirnym i ustali z nimi szczegó造 napadu. Ten „misterny plan” zosta uwie鎍zony sukcesem i 28 marca 1947 r. gen. 安ierczewski poniós 鄉ier.

Trudno powiedzie, czy oficerowie Gównego Zarz康u Informacji sami wierzyli w te zeznania, niemniej pora瘸 skala wysi趾u, jaki w這篡li w to, by cho troch je uprawdopodobni. Przyk豉dowo: gdy Gerhard poda, i kontaktowa si w Warszawie z Francuzami przez Zofi Jab這雟k (posta, któr sobie ca趾owicie zmy郵i), funkcjonariusze Informacji zebrali adresy i fotografie wszystkich kobiet o tym imieniu i nazwisku, które w tym czasie mieszka造 w stolicy. Kolejne przes逝chania Gerharda, na których wyci庵ano szczegó造 jego „wrogiej dzia豉lno軼i” przeciwko w豉dzy ludowej, trwa造 do lutego 1954 r. Jednak tzw. odwil po 鄉ierci Stalina dotar豉 te do Polski. Sta這 si jasne, 瞠 wersja o spisku przeciwko gen. 安ierczewskiemu jest zbyt niewiarygodna, aby mo積a by這 j zaprezentowa publicznie. Na prze這mie lutego i marca 1954 r. Gerhard w specjalnych o鈍iadczeniach odwo豉 swoje dotychczasowe zeznania.

Oficerowie Informacji tak zr璚znie prowadzili kolejne przes逝chania, by wynika這 z nich, 瞠 ofiary s sobie same winne, poniewa zmy郵a造, cho 膨dano od nich jedynie mówienia prawdy. Tyle tylko, 瞠 郵edczy – jak z ukryt z這郵iwo軼i zauwa篡 Gerhard – 膨daj帷, aby mówi prawd, jednocze郾ie dodawali, i „jedyn prawd jest to, 瞠 jestem szpiegiem”. Ostatecznie, chc帷 opu軼i wi瞛ienie, w o鈍iadczeniu z 17 czerwca 1954 r. gotów by nawet przyzna: „w napl徠aniu bzdury jest 70 procent mojej winy, a 30 procent winy organów 郵edczych”. Pomimo to zwolniono go „z braku dowodów winy” dopiero na pocz徠ku grudnia 1954 r.

W ustaleniach ko鎍owych 郵edztwa funkcjonariusze bezpiecze雟twa, pomimo przes逝chania schwytanych cz這nków sotni Chrina i Stacha (wielu z nich stracono), nie potrafili wykluczy ca趾owicie hipotezy, i UPA wiedzia豉 o inspekcji. Jednak ostatecznie sk這nili si do wersji o przypadkowym charakterze napadu.

I tak te najpewniej by這. Ukrai鎍y zorganizowali zasadzk w celu zdobycia 篡wno軼i lub zemszczenia si na wopistach z Cisnej, którzy nieco wcze郾iej zniszczyli upowski szpital. Traf chcia, 瞠 ich ofiar pad gen. Karol 安ierczewski, 幢e ochraniany i niedoceniaj帷y powagi sytuacji. Paradoksalnie, legenda Waltera tylko na tym skorzysta豉.
 

Autor jest pracownikiem Instytutu Studiów Politycznych PAN oraz Biura Edukacji Publicznej IPN. Niedawno opublikowa ksi捫k „Ukrai雟ka partyzantka 1942–1960” (Oficyna Wydawnicza Rytm, ISP PAN, Warszawa 2006)”.

Polityka - nr 13 (2343) z dnia 30-03-2002; s. 80 Historia

Peerelowska legenda gen. Karola 安ierczewskiego

O micie, który si faktom nie k豉nia

妃ier genera豉 Karola 安ierczewskiego-Waltera 28 marca 1947 r. od – jak pisa豉 prasa – „skrytobójczych kul ukrai雟kich faszystów z UPA” da豉 pretekst do masowych wysiedle Ukrai鎍ów. W ramach tzw. akcji Wis豉 usuni皻o 150 tys. osób. Przygotowywan od dawna decyzj w豉dze podj窸y nast瘼nego dnia po 鄉ierci 安ierczewskiego. Jednocze郾ie zacz皻o budowa legend gen. Waltera.
Jerzy Kochanowski

Podczas kilku pierwszych powojennych lat nowej w豉dzy nie uda這 si wylansowa bohatera, który móg豚y dorówna tym z przesz這軼i sanacyjnej i wojennej. 安ierczewski ze swoim barwnym 篡ciorysem nadawa si do tego doskonale. Przede wszystkim by wojskowym, co wobec kultu munduru w Polsce stawia這 go w uprzywilejowanej pozycji np. wobec Marchlewskiego czy Findera. Pasowa do polskiego szablonu walki na obcej ziemi – jak Ko軼iuszko i Pu豉ski w Ameryce czy gen. Bem na W璕rzech.

I chocia nie by najlepszym strategiem – zdobywaj帷 na czele 2 Armii WP w 1945 r. Drezno, straci jedn pi徠 ludzi – to nie mo積a mu odmówi odwagi osobistej. Nie stroni te od alkoholu czy kobiet, co tylko dodawa這 mu ludzkiego poloru. Nie bez powodu pisano o nim, 瞠 „nie by wcale rewolucjonist wyci皻ym z podr璚zników, kpi sobie z pruderyjnej dydaktyki dla dobrze wychowanych dzieci, kocha 篡cie i nie ukrywa tej mi這軼i!”. Wchodzi co prawda do najwy窺zych w豉dz partyjnych, zawsze jednak pozostawa w cieniu, nie by wi璚 powszechnie kojarzony ze znienawidzon parti. I co najwa積iejsze – zgin掖 w czasie i okoliczno軼iach, które do budowania legendy doskonale si nadawa造.

Temat do wykorzystania

Biuro Polityczne KC PPR podj窸o 29 marca 1947 r. ca造 pakiet decyzji zwi您anych z genera貫m. Omówiono spraw pogrzebu, odznaczono go Orderem Virtuti Militari I Klasy, zdecydowano o nazwaniu jego nazwiskiem ulicy, przy której si urodzi (Kacza) i fabryki, gdzie niegdy pracowa (Gerlach). Jednocze郾ie rz康 podj掖 uchwa喚 o wzniesieniu jego pomników nad Nys ㄆ篡ck na cmentarzu 2 Armii oraz w miejscu 鄉ierci. Rozpocz皻o te b造skawicznie kampani propagandow w prasie i radiu, informuj帷, 瞠 鄉ier „ods這ni豉 (...) przed ca造m narodem polskim w pe軟i blaski wielkiej cnoty serca i charakteru Karola 安ierczewskiego i jego wielkie zas逝gi z這穎ne na o速arzu wolno軼i Rzeczypospolitej i ku chwale imienia polskiego”. W ca貫j Polsce fabryki, jednostki wojskowe, szko造, uczelnie organizowa造 akademie 瘸這bne, wysy豉j帷 nast瘼nie do Warszawy depesze kondolencyjne.

Pogrzebowi, 1 kwietnia 1947 r., nadano rang pa雟twow. W kondukcie wzi窸y udzia najwy窺ze w豉dze partyjne, rz康, przedstawiciele Sejmu, korpus dyplomatyczny, delegacje wojska, d帳rowszczaków. Warto jednocze郾ie zauwa篡, 瞠 bezpo鈔ednio przed lawet z trumn sz豉 grupa ksi篹y. Eugeniusz Szyr, podkomendny Waltera z Hiszpanii, mówi nad grobem: „Przejdziesz do historii po Tadeuszu Ko軼iuszce, po generale Jaros豉wie D帳rowskim”. Rzeczywi軼ie zrobiono wszystko, by tak si sta這.

By bezsprzecznie jednym z najtrwalszych – je郵i nie najtrwalszym – mitem PRL. Ale nie by to bynajmniej mit o niezmiennej formie i charakterze. I tak po pierwszym, „rozwojowym”, okresie jego funkcjonowania na prze這mie lat czterdziestych i pi耩dziesi徠ych, po 1956 r. wraz z powrotem do innych tradycji, m.in. AK-owskiej, nast徙i這 wyciszenie. Gen. Walter powróci do 豉sk na pocz徠ku lat sze嗆dziesi徠ych, pozostaj帷 na jednym z czo這wych miejsc polskiego panteonu do ko鎍a ery Gomu趾i. W latach siedemdziesi徠ych dla nastawionej modernizacyjnie ekipy Edwarda Gierka okaza si ju bohaterem zbyt anachronicznym. Renesans postaci 安ierczewskiego mo積a zauwa篡 na pocz徠ku lat osiemdziesi徠ych, wraz z doj軼iem do w豉dzy gen. Jaruzelskiego. Ten etap trwa ju do ko鎍a PRL. Nale篡 jednak zauwa篡, 瞠 w „ja這wych” latach siedemdziesi徠ych wizerunek 安ierczewskiego znalaz si na banknocie pi耩dziesi璚ioz這towym.

Dwa tygodnie po pogrzebie, 13 kwietnia 1947 r., stwierdzono na plenum KC PPR: „Nale篡 postawi genera豉 安ierczewskiego jako wzór bojownika o wolno嗆 narodu. To by這by te s逝szn lekcj historii, któr m這dzie powinna zna. Propaganda KC powinna zwróci uwag, by do tych rzeczy nawi您ywa w zorganizowany, przemy郵any sposób”. Na realizacj zalece nie trzeba by這 d逝go czeka. Ju na prze這mie 1947 i 1948 r. w opracowanych przez Wydzia O鈍iaty i Kultury KC PPR „Tematach do wykorzystania w twórczo軼i artystycznej” 安ierczewski znalaz swoje miejsce obok innych bohaterów nowych czasów: Buczka, Nowotki, Findera, Sawickiej, Krasickiego. By造 to jednak dopiero pierwsze kroki, okazj do prawdziwej akcji sta豉 si pierwsza rocznica 鄉ierci.

Lektura obowi您kowa

Pospiesznie opracowano pierwsz broszur o 安ierczewskim, z mas b喚dów faktograficznych i edytorskich (nawet w tytule!). Wydana w 20-tysi璚znym nak豉dzie ksi捫eczka zosta豉 przez ministra o鈍iaty z dniem 1 marca 1948 r. polecona jako lektura „do szkó wszelkich typów oraz do 鈍ietlic”. Efemeryd zast徙i豉 ju w tym samym roku praca Janiny Broniewskiej „O cz這wieku, który si kulom nie k豉nia”. „Ten literacki zarys 篡cia Waltera – pisano w latach osiemdziesi徠ych – spe軟i fundamentaln, jak si wydaje, rol w spopularyzowaniu jego postaci w naszym spo貫cze雟twie, zw豉szcza w鈔ód m這dego pokolenia”. Nic dziwnego. Ta sprawnie napisana broszurka doczeka豉 si mi璠zy 1948 a 1987 r. kilkunastu wyda, w 陰cznym nak豉dzie ponad miliona egzemplarzy. Do pocz徠ku lat osiemdziesi徠ych by豉 to równie obowi您kowa lektura szkolna. Niezale積ie od innych kilkunastu ksi捫ek i broszur o „generale Walterze” (z okazji 20 rocznicy 鄉ierci napisa takow równie Andrzej Szczypiorski) ta w豉郾ie odegra豉 w tworzeniu legendy genera豉 najwi瘯sz rol, a okre郵enie u篡te w jej tytule sta這 si jedn ze s這wnych ikon PRL, has貫m identyfikowanym zapewne przez wi瘯szo嗆 spo貫cze雟twa.

Niezale積ie od autora i chwili powstania danego opracowania ich wewn皻rzny uk豉d by podobny. Zawsze podkre郵ano robotnicze pochodzenie 安ierczewskiego, fakt 瞠 „z g這dem i ch這dem zapozna si ju od najm這dszych lat”. Czytelnik dowiadywa si dalej, 瞠 mimo niezwyk造ch zdolno軼i nie mia 安ierczewski mo磧iwo軼i pobierania nauk, nie przeszkodzi這 mu to jednak w zdobyciu wysokiej pozycji: „Nale瘸 wi璚 do tej zdumiewaj帷ej kadry czerwonoarmistów, którzy z pastuchów, fornali i bezrobotnych stawali si wybitnymi oficerami w ogniu wojny rewolucyjnej”. O ile pierwsze dwadzie軼ia lat 篡cia by造 zawsze przedstawione szczegó這wo, to kolejne – do wyjazdu do Hiszpanii – nadzwyczaj enigmatycznie. Co charakterystyczne, je郵i jeszcze w latach czterdziestych i pi耩dziesi徠ych wzmiankowano jego ochotniczy (cho krótki) udzia w walkach z Polakami w 1920 r., to od lat sze嗆dziesi徠ych zauwa瘸no jedynie, 瞠 „w maju 1920 r. dowodzi batalionem walcz帷ym na Froncie Zachodnim na ziemi bia這ruskiej”.

Najwi璚ej miejsca w ka盥ej biografii zajmuje okres hiszpa雟ki (grudzie 1936 do maja 1938), który sta si „pokarmem dla poetów”, osobnym „rozdzia貫m historii komunizmu”. Od powrotu z Hiszpanii biografowie nagle przyspieszali narracj, specjalnie nie zatrzymuj帷 na latach 1938–1943 – zapewne dlatego, 瞠 wielu dowódców z Hiszpanii zosta這 zlikwidowanych przez Stalina, a 安ierczewski wygra los na loterii, albowiem zosta tylko odstawiony na boczny tor. W jego 篡ciorysie zwraca si uwag na rol, jak odegra w Wojsku Polskim, zw豉szcza w 2 Armii, która pod jego dowództwem forsowa豉 Nys i zdobywa豉 ㄆ篡ce.

Pisz帷 o „pokarmie poetów” nie rzucano sów na wiatr. Ju w 1948 r. og這szono konkurs Domu Wojska Polskiego i Zwi您ku Zawodowego Literatów Polskich na poemat – nie wiersz czy piosenk – ale w豉郾ie poemat o 安ierczewskim. Pierwsz nagrod zdoby W豉dys豉w Broniewski „Opowie軼i o 篡ciu i 鄉ierci Karola Waltera-安ierczewskiego Robotnika i Genera豉”. Podobnie jak ksi捫eczka jego by貫j 穎ny, tak s這wa: „Nie o ka盥ym 酥iewaj pie填/lecz to imi opiewa b璠/ono potrafi si wznie嗆/ponad histori legend”, utkwi造 g喚boko w 鈍iadomo軼i zbiorowej. Znalaz造 si chyba na wi瘯szo軼i pomników 安ierczewskiego w Polsce.

„皋軟ierz zwyci瘰twa”

Poezja i proza szybko okaza造 si jednak niewystarczaj帷ymi 鈔odkami budowania legendy. 19 maja 1948 r. na zebraniu Podkomisji ds. Filmu Wydzia逝 O鈍iaty i Kultury KC PPR podkre郵ono konieczno嗆 nakr璚enia filmu „na tle 篡cia genera豉 安ierczewskiego”. Scenariusz ocenia豉 nie byle jaka komisja: Boles豉w Bierut i Konstanty Rokossowski. Ocena wypad豉 幢e, Rokossowski wr璚z stwierdzi: „Film z takim scenariuszem nie mo瞠 spe軟i swego zadania w wychowaniu m這dzie篡 i dlatego robienie zdj耩 jest bezcelowe. Ca這嗆 scenariusza z豉 i b喚dna politycznie”. Mniej bezwzgl璠ny by Bierut, ale i on nie sk徙i krytyki i wytycznych. Je郵i Rokossowski skupi si na brakach merytorycznych, to w uwagach Bieruta wyra幡ie wida obawy, 瞠 legenda 安ierczewskiego przyt這czy jego w豉sn: „Nale瘸這by usun望 w scenariuszu wszystkie te elementy akcji (...), w których posta 安ierczewskiego wyst瘼uje jako kierownicza i decyduj帷a wola – akcentuje cz瘰to posta genera豉 bez powi您ania z jakimkolwiek partyjnym ogniwem lub zespo貫m, okre郵aj帷ym ogóln lini post瘼owania dowódców i ich otoczenia. Widz w ka盥ym razie nie b璠zie dostrzega wyra幡ie tej „kieruj帷ej si造 ideowej i organizacyjnej, a szereg wydarze b璠zie przypisywa b康 geniuszowi i bohaterstwu jednostki, b康 przypadkowi”.

Ostatecznie dwucz窷ciowy film Wandy Jakubowskiej „皋軟ierz zwyci瘰twa” – w którym skrupulatnie zrealizowano zalecenia Bieruta – wszed na ekrany 8 maja 1953 r. Nawiasem mówi帷 nie by to jedyny film o gen. Walterze (podobno powsta równie film animowany). Na cze嗆 genera豉 skomponowano te siedem wi瘯szych utworów muzycznych (m.in. kantata Bronis豉wa Kazimierza Przybylskiego do tekstu wspomnianego poematu Broniewskiego), s豉wi這 go ok. 150 dzie plastycznych, autorstwa m.in. Xawerego Dunikowskiego czy Alfonsa Karnego.

O ile legenda 穎軟ierska gen. Waltera utrzyma豉 si do ko鎍a PRL, to preferowany pocz徠kowo mit ideowego komunisty zamar w po這wie lat pi耩dziesi徠ych. Ostatnim i najbardziej spektakularnym jego przejawem by這 nazwanie pseudonimem 安ierczewskiego dru篡n harcerskich, kierowanych m.in. przez Jacka Kuronia. D逝瞠j piel璕nowano jego legend internacjonalisty, który na ziemi radzieckiej, chi雟kiej i hiszpa雟kiej kultywowa tradycje polskich demokratów i rewolucjonistów walcz帷ych pod has貫m „Za wolno嗆 wasz i nasz”.

„Skrwawiony jego mundur”

W Polsce by patronem setek (je郵i nie tysi璚y) szkó, ulic, placów, fabryk. Przodowa豉 Warszawa, która „by豉 z nim zawsze jako t瘰knota, miara i czyn 篡cia”. Trzeba przyzna, 瞠 miasto si odwdzi璚zy這 Walterowi. Zosta patronem Wojskowej Akademii Technicznej, Akademii Wychowania Fizycznego, Akademii Sztabu Generalnego, kilku szkó. U篡czy nazwiska zarówno Fabryce Wyrobów Precyzyjnych (dawny Gerlach), jak wytwórni s這dyczy. Aleja Genera豉 Karola 安ierczewskiego przecina豉 prawie ca貫 miasto (oprócz tego na przedmie軼iu znalaz豉 si jeszcze uliczka Genera豉 Waltera).

奸adem stolicy szed kraj. W Poznaniu pomnik postawiono w 1948 r., wykorzystuj帷 sporo zachowanych elementów statui pruskiego genera豉 Nollendorfa (w 1975 r. Walter doczeka si jeszcze jednego, znacznie bardziej reprezentacyjnego). Niezwykle charakterystyczny by turystyczny aspekt legendy 安ierczewskiego, czemu sprzyja fakt, 瞠 zgin掖 w jednym z najpi瘯niejszych (i najmniej znanych) miejsc w Polsce. Pocz徠kowo zaadaptowano mi璠zywojenn tradycj marszy rocznicowych (np. szlakiem I Kompanii Kadrowej), argumentuj帷, 瞠 marsz jest to „naj豉twiejsza i najprostsza forma sportu”. W 1952 r. wyznaczono szlak turystyczny, który co rok przemierzali uczestnicy Ogólnopolskiego Rajdu Przyja幡i. W miejscu 鄉ierci, pod gór Woronikówka, szybko przemianowan na Walter, wybudowano schronisko m這dzie穎we, pole namiotowe, parkingi, kioski z pami徠kami, pawilony gastronomiczne, postawiono pomnik. W Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie 安ierczewskiemu po鈍i璚ono osobn gablot. Jak pisano – „skrwawiony jego mundur, w którym zgin掖, przechowywany jest jako najcenniejsza relikwia w Muzeum Wojska, w sali zwyci瘰twa”.

Walterowskie 郵iwki

Jak skuteczny i trwa造 by mit 安ierczewskiego, mo瞠 鈍iadczy fakt, 瞠 osta si wszelkim koniunkturom i dotrwa do ko鎍a lat osiemdziesi徠ych. W przeprowadzonej w 1987 r. ankiecie na najwybitniejszego Polaka uplasowa si na dziewi徠ym miejscu (ale na czwartym w鈔ód 篡j帷ych w XX w.). Po瞠gnanie ze 安ierczewskim by這 znacznie trudniejsze ni z innymi bohaterami socjalizmu. Nieraz by造 to te po瞠gnania po這wiczne. Znak firmowy warszawskiej spó責zielni Walter produkuj帷ej s這dycze by zastrze穎ny m.in. w USA i Kanadzie (gdzie podrabiano rzeczywi軼ie doskona貫 „walterowskie” 郵iwki w czekoladzie) i nie mo積a by這 ot tak sobie z niego zrezygnowa. Znaleziono wi璚 wyj軼ie kompromisowe: w 1992 r. do starej nazwy dopasowano nowego patrona, genera豉 AK Zygmunta Waltera-Janke.

W 1998 r. dziennikarz „Rzeczpospolitej” Maciej Rosalak przeanalizowa, przy jakich ulicach mie軼i這 si wówczas w Polsce ok. 2000 urz璠ów gminnych i samorz康owych. Przodowa Józef Pi連udski (123) i Tadeusz Ko軼iuszko (119). O ile jednak tylko siedem urz璠ów znajdowa這 si przy ulicach i placach zwi您anych z Armi Krajow – to jedenastu patronowa nadal gen. Walter.

Zdarza這 si, 瞠 na pocz徠ku kultu 安ierczewskiego portrety marsza趾a Rydza-妃ig貫go przerabiano na wizerunki genera豉 Waltera. Z kolei po prze這mie 1989 r. jego pomniki dostosowywano do – równie 造sego – genera豉 W豉dys豉wa Andersa. Tak zdarzy這 si np. przed kilku laty w Koszalinie, gdzie przemiany generaów dokona ten sam rze嬌iarz Zygmunt Wujek. Ale przestrog zarówno dla badaj帷ych dawne mity, jak i pragn帷ych kreowa nowe, niech b璠zie pomnik 安ierczewskiego w Poznaniu, ów przerobiony z niemieckiego genera豉. Stoi do dzi (cho proponowano ju kolejn przeróbk – na gen. Sikorskiego). Rozbiórce najbardziej przeciwstawia si proboszcz pobliskiego ko軼io豉, argumentuj帷y, 瞠 woli ju 安ierczewskiego ni pijaków na pustym placyku.

Jerzy Kochanowski



Polityka - nr 10 (2494) z dnia 12-03-2005; s. 71 Historia

Sprawa Spychalskiego

Zanadto samodzielny komunista

Do niedawna historycy uznawali, 瞠 wi瘯szo嗆 najcenniejszych materiaów Departamentu X Ministerstwa Bezpiecze雟twa Publicznego – inwigiluj帷ego komunistów w pierwszej po這wie lat 50. – zosta豉 spalona. Dzi okazuje si, 瞠 nie do ko鎍a. W archiwum IPN znajduje si wiele dokumentów rzucaj帷ych nowe 鈍iat這 na dzieje komunistów w stalinowskiej Polsce.
Robert Spa貫k

Od pocz徠ku 1948 r. najwi瘯szym zagro瞠niem dla radzieckiej hegemonii sta si titoizm (od nazwiska Josipa Broz Tito, przywódcy Jugos豉wii, który zerwa z wiernopodda鎍z uleg這軼i Stalinowi), czyli próby uzyskania pewnej niezale積o軼i przez partie komunistyczne. Kreml 膨daj帷 bezwzgl璠nego pos逝sze雟twa podda gruntownej weryfikacji tak瞠 ekip rz康z帷 w Polsce. W豉dys豉w Gomu趾a i Marian Spychalski okazali si zbyt samodzielni jak na komunistów.

Na prze這mie 1947 i 1948 r. w Gda雟ku Oliwie na bocznicy kolejowej znaleziono wagony z dokumentami, które sta造 si narz璠ziem 鄉iertelnej walki w鈔ód komunistów w Polsce. Uciekaj帷y Niemcy nie zd捫yli wywie潭 dokumentów przedwojennego kontrwywiadu

, tzw. Dwójki. Okaza這 si, 瞠 w papierach tych wyst瘼owa造 nazwiska ludzi na eksponowanych stanowiskach partyjnych i pa雟twowych ludowej Polski, a powi您anych od czasu okupacji ze 鈔odowiskiem Spychalskiego i Gomu趾i. Dwie sztandarowe dla tej sprawy osoby to: W這dzimierz Lechowicz i Alfred Jaroszewicz. Obydwaj w czasie wojny byli podw豉dnymi Spychalskiego, pó幡iej dzi瘯i niemu szybko awansowali na wysokie stanowiska. Lechowicz zosta wiceministrem Ziem Odzyskanych, zast瘼c Gomu趾i, od 1947 r. ministrem aprowizacji.

W lipcu 1948 r. Jakub Berman (Berman, Boles豉w Bierut i Hilary Minc byli symbolami i gwarantami ówczesnego podporz康kowania moskiewskiej centrali) poleci kierownictwu Ministerstwa Bezpiecze雟twa Publicznego wdro瞠nie 郵edztwa przeciwko Lechowiczowi i Jaroszewiczowi, oskar瘸nym o dzia豉nia agenturalne na szkod ruchu komunistycznego. Powo豉no w tej sprawie partyjn komisj, do której zaproszono te Spychalskiego. Ale to by造 tylko pozory. W rzeczywisto軼i udzia Spychalskiego w komisji mia os豉bi jego czujno嗆 i odwróci uwag od w豉snej osoby.

Wtrakcie dziesi璚iu posiedze Spychalski powiedzia niemal wszystko o swojej oraz Jaroszewicza i Lechowicza dzia豉lno軼i okupacyjnej i powojennej. By coraz bardziej przera穎ny. Podczas jednego ze spotka Bierut o鈍iadczy, 瞠 organa bezpiecze雟twa nie mog ustali faktów drog operacyjn, dlatego Lechowicz i Jaroszewicz zostan aresztowani, by wyja郾i spraw drog czynno軼i 郵edczych.

Spychalski, jak zapisano w notatce z posiedzenia komisji, „zadeklarowa, 瞠 zrobi wszystko co mu partia ka瞠, bo on poza parti nie widzi dla siebie 篡cia”. Jak powiedzia, tak zrobi. Na forum partyjnym zacz掖 oskar瘸 Gomu趾, ale kiedy tylko odegra rol prokuratorsk, nast徙i這 uderzenie w niego samego. Towarzysze partyjni podj瘭i uchwa喚 zarzucaj帷 mu „karygodn 郵epot polityczn, która umo磧iwi豉 przenikanie na odpowiedzialne stanowiska wrogiej agentury, dzia豉j帷ej przeciwko ruchowi rewolucyjnemu i Polsce Ludowej na rzecz obcych wywiadów”.

Spychalskiemu zaciska豉 si p皻la na szyi. W listopadzie 1948 r., rozdygotany, mówi szeptem do swojej wspó逍racownicy: „Towarzysze radzieccy od dawna nie maj do mnie zaufania. Wozniesie雟ki [Dymitr, oficer radziecki, zast瘼ca szefa Gównego Zarz康u Informacji Wojska Polskiego] kaza u mnie w gabinecie za這篡 pods逝ch”. Dokumenty radzieckie ca趾owicie potwierdzaj t informacj. Prawie na rok przed aresztowaniem Spychalskiego, w pocz徠kach lipca 1949 r., ambasador ZSRR w Warszawie Wiktor Lebiediew pisa do ministra spraw zagranicznych ZSRR Andrieja Wyszy雟kiego: „奸edztwo w sprawie Jaroszewicza-Lechowicza wyra幡ie pokazuje, 瞠 agenci »dwójki« zajmuj w dzisiejszej Polsce wysokie stanowiska. Otó jest to Marian Spychalski ujawniony w trakcie tego 郵edztwa jako agent »dwójki« co najmniej od 1928 r. Nawet je瞠li nie wszystko zosta這 jeszcze udowodnione, to dowodów jest tak du穎, 瞠 moim zdaniem trudniej b璠zie udowodni niewinno嗆 Spychalskiego ni jego win”.

W dokumencie pojawi造 si zarzuty: Spychalski „usun掖 z armii polskiej bardzo wielu ludzi sowieckich, którzy s逝篡li w niej od czasu wojny. Przyjmowa do wojska dawnych polskich oficerów powracaj帷ych z emigracji w Londynie”. I dalej niezwykle ciekawy fragment tego donosu do najwy窺zych w豉dz radzieckich: „Nie mam bezpo鈔ednich dowodów lecz pewne zaobserwowane fakty ju dawno naprowadzi造 mnie na my郵, 瞠 Gomu趾a jest w pewien sposób podporz康kowany Spychalskiemu”.

Aresztowanie Jaroszewicza i Lechowicza mia這 doprowadzi do procesu Spychalskiego, a potem Gomu趾i. Niedawni podw豉dni Spychalskiego zostali oskar瞠ni o prac dla sanacyjnego kontrwywiadu i zwalczanie komunizmu w okresie II RP, a tak瞠 o przenikni璚ie w czasie wojny do Armii Ludowej w roli agentów rz康u emigracyjnego. MBP dokona這 tu nieprawdopodobnej wolty. Przed wojn Lechowicz i Jaroszewicz byli pracownikami Dwójki, ale dzia豉li tam na rzecz wywiadu radzieckiego. Byli wtyczkami komunistów i agentami ZSRR. Spychalski podczas wojny wcieli ich do GL z rekomendacji Sowietów w豉郾ie – mia wykorzysta ich do鈍iadczenie i znajomo軼i do inwigilacji Delegatury Rz康u RP. Co zreszt uda這 si doskonale. Lechowicz na zlecenie Spychalskiego wszed do struktur Delegatury i by jednym z najwy瞠j uplasowanych agentów komunistycznych w Polskim Pa雟twie Podziemnym.

Znajomo嗆 Lechowicza i Jaroszewicza z jednej strony, a z drugiej kontakty Spychalskiego z w豉snym bratem Józefem (przedwojennym oficerem wi瞛ionym przez NKWD, cichociemnym zrzuconym do Polski w marcu 1942 r., jednym z wybitniejszych dowódców podziemia, komendantem Okr璕u Krakowskiego AK), to by這 a nadto, by posadzi w wi瞛ieniu Mariana. Aresztowania bez sankcji prokuratorskiej dokona w maju 1950 r. pp趾 Józef 安iat這, wicedyrektor Biura Specjalnego MBP.

Spychalski pocz徠kowo zosta osadzony w Miedzeszynie, nast瘼nie przewieziono go do wi瞛ienia 郵edczego na Mokotowie. Przebywa w zamkni璚iu od maja 1950 r. do marca 1956 r., z czego 4 lata formalnie bezprawnie – nie by這 w jego sprawie chocia瘺y postanowienia o tymczasowym aresztowaniu. Taka by豉 wola Bieruta. M璚zono go pytaniami tak d逝go, a przyznawa si do wersji oczekiwanej przez 郵edczego. Stosowano konwejer, czyli ci庵貫 przes逝chiwanie przy zmieniaj帷ych si oficerach. Byli to m.in.: Adam Bie, Anatol Fejgin, Kazimierz Michalak, Mieczys豉w Notkowski, Ludwik Szenborn. Spychalski trzymany by na przemian w zagnojonym karcerze lub w wilgotnej, zagrzybionej celi z wiecznie zapalon 瘸rówk. Przez lata bez wiadomo軼i o rodzinie – nie dostarczono mu nawet listu od umieraj帷ej matki.

Zarzucano mu dzia豉lno嗆 spiskow i szpiegowsk: umo磧iwianie rozpracowywania 鈔odowiska komunistycznego „agentom Londynu”, przekazywanie w豉snemu bratu tajnych informacji pa雟twowych, przygotowywanie spisku, maj帷ego doprowadzi do zmiany ustroju i restauracji kapitalizmu. Oskar瘸no go o „zanieczyszczenie elementem wrogim i obcym” kadr Wojska Polskiego (nadmierne promowanie przedwojennych oficerów) czy wreszcie o popieranie i wysuwanie na istotne stanowiska ludzi powi您anych z wywiadem londy雟kim, zachodnim, niemieckim. Spychalski zosta pos康zony nawet o przygotowywanie powstania.

Zamierzano obj望 Spychalskiego jednym procesem razem z innymi genera豉mi, m.in. Tatarem, Komarem, Kirchmayerem. To, co w historiografii zwyk這 si nazywa procesem generalskim lub spiskiem w wojsku, by這 ostatecznie kombinacj operacyjn skierowan przeciwko Spychalskiemu, odpowiedzialnemu za kadry wojskowe. Ta gra resortu poci庵n窸a za sob ok. 130 aresztowanych osób i 20 wyroków 鄉ierci.

W 郵edztwie pomijano i nie protoko這wano zezna, które sta造 w otwartej sprzeczno軼i z koncepcj montowanego procesu. Dowolne o鈍iadczenia wi篥niów uzyskiwano poprzez stosowanie tortur fizycznych i psychicznych. Istotny jest tu dokument z listopada 1955 r., w którym napisano, 瞠 przedk豉dano Spychalskiemu do podpisu protoko造 nie oparte na faktycznym przes逝chaniu, ale przygotowane wcze郾iej przez oficerów 郵edczych MBP. W raporcie podsumowuj帷ym napisano, 瞠 stosowane metody „doprowadzi造 do ca趾owitego za豉mania si Spychalskiego, do sk豉dania przez niego wr璚z nieprawdziwych zezna, do samooskar瘸nia si o czyny, które w ogóle nie mia造 miejsca”.

Orwellowski klimat przes逝cha oddaje poni窺zy fragment z dokumentu Grupy Specjalnej MBP: „Spychalski (uderza w p豉czliwy ton): towarzysze, wierzcie mi, zosta貫m oszukany. Ja chc s逝篡 Partii, ca貫 篡cie oddam dla Partii. [Oficer 郵edczy]: Chcecie dla Partii odda 篡cie, a nie chcecie dla Partii zrobi drobnej przys逝gi, raczej nie chcecie wype軟i swego obowi您ku. [S]: Jakiego? Ja chc wszystko zrobi. [O]: Prosta rzecz. Mówcie prawd! [S]: Przecie ja to robi. [O]: No do tego czasu, nie mo積a tego stwierdzi. [S]: Przyrzekam, 瞠 wszystko powiem, co tylko b璠 pami皻a, a je郵i czego nie pami皻am, to prosz mi powiedzie, a ja na pewno si przyznam. [O]: Jak cz這wiek mo瞠 nie pami皻a tego, co robi? [S]: No, s u mnie takie chwile, 瞠 naprawd nie pami皻am. Prosz mi wierzy, 瞠 na wszystko odpowiem. Ja chc jeszcze Partii s逝篡. (P豉cze)”.

Doniesienia agenta umieszczonego w celi mówi o próbach samookalecze podejmowanych przez Spychalskiego, popadaniu w ot瘼ienie, 透ach, krzyczeniu przez sen. W raporcie dla dyrektora Departamentu X MBP Anatola Fejgina oficer 郵edczy skar篡 si na wycie鎍zonego fizycznie i psychicznie Spychalskiego, który zostaje w pewnym momencie doprowadzony do skraju wytrzyma這軼i, zacina si i milczy albo te jego odpowiedzi s na tyle be趾otliwe, 瞠 oficerowie bezpieki nie s w stanie protoko這wa przebiegu przes逝cha.

Przes逝chuj帷y Spychalskiego mjr Adam Bie pozwala sobie nawet na pewien stopie fraternizacji i mówi do niego w pa寮zierniku 1954 r.: „Nie macie si co martwi, b璠ziecie zwolnieni, jest ju decyzja, ale dla dobra sprawy trzeba jeszcze troch posiedzie”. Spychalski to rozumia. Co wi璚ej, mia 鈍iadomo嗆, 瞠 jest py貫m, a jego by albo nie by zale篡 od partii i jej funkcjonariuszy. St康 w podaniu do przewodnicz帷ego Komitetu do spraw Bezpiecze雟twa W豉dys豉wa Dworakowskiego z marca 1955 r. napisa: „O鄉ielam si jeszcze zwróci z pro軸 o wybaczenie mi tych wszystkich ci篹kich trudów, jakie przeze mnie mia do pokonania podleg造 wam aparat i Wy osobi軼ie obywatelu i towarzyszu ministrze”.

Jednocze郾ie wys豉 b豉galny list do Bieruta z pro軸 o wcze郾iejsze zwolnienie go z aresztu: „Prosz bardzo o polecenie zadysponowania tym moim 篡ciem, które nie do mnie, a jedynie do Was Pierwszy Sekretarzu KC PZPR nale篡, tak abym z 豉ski Waszej zosta w陰czony do zaszczytnych szeregów milionów ludzi pracuj帷ych i buduj帷ych szcz窷liw przysz這嗆 ludzko軼i – socjalizm”.

Od po這wy 1955 r., kiedy sta這 si jasne, 瞠 瘸dnego spisku w wojsku nie by這 i Spychalski nie zamierza zmienia przemoc ustroju pa雟twa, nie zwolniono go, ale zarzucono mu przest瘼stwo z artyku逝 o nadu篡waniu kompetencji i realizowaniu w wojsku w豉snych, sprzecznych z ustaleniami partii, koncepcji. Spychalski nigdy jednak nie znalaz si w s康zie na 豉wie oskar穎nych. Przewlekanie 郵edztwa przez 6 lat owocowa這 wci捫 nowymi koncepcjami procesu wysuwanymi przez Bieruta i Bermana. Powsta這 w sumie siedem aktów oskar瞠nia, z czego ostatni na pocz徠ku marca 1956 r. Bierut wyjecha wówczas do Moskwy na XX zjazd KPZR. Tam zaniemóg i zmar. Pod jego nieobecno嗆 w Warszawie cz這nkowie kierownictwa partii zmienili decyzj i ostatecznie postanowili uwolni Spychalskiego z wi瞛ienia. Nie zamierzali jednak oczyszcza go z fa連zywych oskar瞠: „Czy mo瞠my sobie na to w tej chwili pozwoli? To b璠zie oznacza這, 瞠 staniemy przed narodem i powiemy, 瞠鄉y pope軟ili zbrodnie, dlatego nie powiemy tak od razu ca貫j prawdy, bo na to nas nie sta?”.

Spychalskiego zwolniono na mocy amnestii. Polityczna rehabilitacja nast徙i豉 pó roku pó幡iej, na VIII Plenum KC PZPR w pa寮zierniku 1956 r. – zosta w陰czony w sk豉d KC, a tak瞠 mianowany wiceministrem, a wkrótce ministrem obrony narodowej. Od marca 1959 r. zasiada w Biurze Politycznym. 7 pa寮ziernika 1963 r. otrzyma stopie marsza趾a Polski. W kwietniu 1968 r. po dymisji Edwarda Ochaba zosta przewodnicz帷ym Rady Pa雟twa. 15 grudnia 1970 r. bra udzia w zebraniu zwo豉nym przez W豉dys豉wa Gomu趾 i milcz帷o zaakceptowa decyzj o u篡ciu broni przeciwko strajkuj帷ym robotnikom na Wybrze簑. Od ko鎍a grudnia 1970 r. na emeryturze. Zmar 7 czerwca 1980 r. w Warszawie.

Robert Spa貫k

Autor jest historykiem, pracownikiem Biura Edukacji Publicznej IPN, zajmuje si dziejami komunistów w Polsce w l. 1944–1956 oraz opozycj polityczn 1976–1989.


Rozmowa z dr. JANEM PISULI垶KIM z Instytutu Historii Uniwersytetu im. Królowej Jadwigi w Rzeszowie: - Czy gen. 安ierczewski jest osob wart upami皻nienia w niepodleg貫j Polsce, jak tego chce gmina Baligród? W celu przyci庵ni璚ia turystów gmina chce odtworzy w Jab這nkach stary szlak imienia genera豉, wytyczy nowy oraz inscenizowa sceny batalistyczne.

 

 

- 安ierczewski nie zas逝guje na miano bohatera polskiej historii. On si wprawdzie urodzi w Warszawie, ale na pocz徠ku I wojny 鈍iatowej by ewakuowany wraz z fabryk, gdzie pracowa, do Rosji. Tam zwi您a si z ruchem komunistycznym.

Z polecenia Stalina walczy w wojnie domowej w Hiszpanii.

 

A do Hiszpanii Stalin nie wysy豉 ludzi niesprawdzonych. 安ierczewski zosta nawet uwieczniony, pod zmienionym nazwiskiem, u Hemingwaya w "Komu bije dzwon”. Po powrocie do Zwi您ku Sowieckiego nadal s逝篡 w Armii Czerwonej.

Karol 安ierczewski, ps. "Walter" (1897-1947) - dzia豉cz komunistyczny, genera Armii Czerwonej, uczestnik wojny domowej w Hiszpanii, zast瘼ca dowódcy I Armii Wojska Polskiego, dowódca 2 Armii WP, wiceminister obrony narodowej. Zgin掖 28 marca 1947 w potyczce pod Jab這nkami ko這 Baligrodu. Wed逝g oficjalnej wersji, poleg w zasadzce zorganizowanej przez ukrai雟k sotni "Bira", jednak najprawdopodobniej w zasadzce brali udzia 穎軟ierze z sotni "Hrynia" i "Stacha". Cz窷 wspó販zesnych historyków uwa瘸, 瞠 安ierczewski móg zosta celowo po鈍i璚ony przez kierownictwo pa雟twowe i partyjne, aby jego 鄉ier mog豉 sta si pretekstem do rozpocz璚ia Akcji "Wis豉". Po jego 鄉ierci w豉dze komunistyczne w PRL kreowa造 go na bohatera narodowego. Zosta patronem licznych szkó, imieniem "Waltera" ochrzczono jeden z zak豉dów cukierniczych, podobizna 安ierczewskiego widnia豉 w latach 70. i 80. na banknocie 50-z這towym, Poczta Polska wielokrotnie upami皻nia豉 go na znaczkach pocztowych.

 

Porozumienie Organizacji Kombatanckich i Niepodleg這軼iowych w Krakowie od lat apelowa這 do w豉dz lokalnych i pa雟twowych o usuni璚ie stoj帷ego w pobli簑 Baligrodu pomnika gen. 安ierczewskiego. Dot康 kombatanci zdo豉li wywalczy, by pod pomnikiem znalaz豉 si zgodna z prawd historyczn informacja o "zas逝穎nym w zniewalaniu Polski sowieckim generale". Pomnik jednak nadal stoi, a ponadto pojawiaj si kolejne pomys造 upami皻niania genera豉 "Waltera": w豉dze gminy chc wytyczenia w Bieszczadach szlaku zwi您anego z jego osob. Pomys造 popularyzowania genera豉 s uzasadniane tym, 瞠 stanowi on du膨 atrakcj turystyczn w regionie.

 - Przedstawiciele gminy wyra瘸j 瘸l, 瞠 w Jab這nkach przesta這 dzia豉 muzeum po鈍i璚one 安ierczewskiemu.

 

 Nie mam nic przeciwko temu, by obiekt ten by u篡tkowany jako muzeum. Nie powinien jednak upami皻nia sowieckiego genera豉, ale to, co si wydarzy這 w tamtych latach w Bieszczadach. Powinien pokazywa w miar prawdziwy, a nie propagandowy obraz zbrodni zarówno z jednej, jak i z drugiej strony, a zw豉szcza ci篹kie 篡cie mieszka鎍ów i to, co si z nimi sta這 po wysiedleniu.

 

- W豉dzom PRL bardzo zale瘸這 na zbudowaniu kultu 安ierczewskiego. Dlaczego?

- Po pierwsze, chodzi這 o uzasadnienie Akcji "Wis豉”, która by豉 brutaln pacyfikacj. Po drugie, o zbudowanie pozytywnego wizerunku ludzi ze Zwi您ku Sowieckiego, którzy oddali 篡cie w szczytnym celu.

 

A wydawa這 si, 瞠 walka z ukrai雟kim podziemiem po potwornych mordach ze strony OUN-UPA na Wo造niu i we wschodniej Galicji jest takim punktem stycznym, który powszechnie nie lubian w豉dz po陰czy w jaki sposób ze spo貫cze雟twem.

 

 - Nie do ko鎍a wyja郾iona 鄉ier 安ierczewskiego 28 marca 1947 r. w Jab這nkach te s逝篡豉 do zbudowania szeptanej legendy dobrego genera豉.

 

 Nie ma 瘸dnych podstaw, by s康zi, 瞠 by to dobry "ruski”. Jak ju powiedzia貫m, do Hiszpanii nie wysy豉no ludzi niesprawdzonych. Wtedy, w latach 1936-37, trwa造 w Rosji olbrzymie czystki. Stalin prawie wszystkich wy窺zych oficerów zlikwidowa. Przetrwali nieliczni.

 

安ierczewski ocala nie dlatego, 瞠 w tym czasie by w Hiszpanii, gdy wielu zamordowano w豉郾ie z tego powodu, 瞠 tam walczyli. Stalin podejrzewa bowiem, 瞠 mogli zosta zwerbowani przez wywiady zachodnie. Pytanie, czy kto, kto przetrwa takie czystki, móg by super ukrytym agentem albo cz這wiekiem, który nagle w 1947 r. zmieni si w osob przyzwoit, nie ma sensu.

 

- Co zrobi z licznymi na terenie Bieszczadów pomnikami tzw. utrwalaczy w豉dzy ludowej?

- Oni pod jakim wzgl璠em chronili ludno嗆 polsk przed OUN-UPA. Ludzie byli ró積i, wszystkich "utrwalaczy” nie wk豉da豚ym do jednego worka. Likwiduj帷 te pomniki, czy te zdejmuj帷 tablice, uderzono by w tych, którzy post瘼owali porz康nie. Mo瞠 drukowanie w osobnych wydawnictwach komentarzy do tych miejsc, albo umieszczanie dodatkowych napisów na pomnikach za豉twi這by spraw? Niszczenie tych pomników i tablic by這by mszczeniem si na historii za to, 瞠 by豉 taka, jaka by豉.

 

 Rozmawia Piotr Samolewicz

 


www.gcnowiny.pl