Jarosław Syrnyk
Sylwetka Symona Petlury i jego znaczenie w historii Ukrainy

Gdy niemal szesnaście lat temu opuszczałem Lublin, przenosząc swoje studiowanie do Wrocławia, wśród rzeczy, które bardzo mocno utkwiły w moje pamięci pozostał obraz strzeleckich krzyży na prawosławnym cmentarzu w Lublinie. Obraz ten był na tyle silny, że stał się swego rodzaju zobowiązaniem, które próbowałem w jakiejś mierze wypełnić przez zainicjowanie w 1991 r. porządkowania grobów żołnierzy URL na cmentarzach kaliskich, czy napisanie pracy magisterskiej na temat ich internowania w Polsce. Mimo więc, że obecnie zajmuję się nieco inną problematyką, a do grona prawdziwych fachowców w tej dziedzinie zaliczyć należałoby przede wszystkim prof. Z. Karpusa, dra A. Kolańczuka czy dra E. Wiszkę, to temat mojego dzisiejszego wystąpienia jest mi w sposób szczególny bardzo bliski. Chciałbym zatem na wstępie serdecznie podziękować Eminencji, Panu Konsulowi Ukrainy Iwanowi Hrycaku oraz Panu Prezesowi Towarzystwa Opieki nad Grobami Żołnierzy Ukraińskich w Lublinie, którego, poczytując sobie ten fakt za zaszczyt, jestem również członkiem, Doktorowi Grzegorzowi Kuprianowiczowi, za zaproszenie do udziału dzisiejszych uroczystościach.

Czterdzieści siedem lat życia Symona Petlury przypadły na okres niezmiernie obfity w przełomowe dla historii Ukrainy wydarzenia. Gdyby przyszło nam w najkrótszy sposób określić położenie, w jakim znalazła się sprawa ukraińska w drugiej połowie XIX wieku, moglibyśmy zapewne skorzystać z określenia Jarosława Hrycaka i nazwać je „przedświtem nowej epoki” .

Podstawowym parametrem opisującym stan szeroko rozumianych spraw ukraińskich był podział ziem ukraińskich pomiędzy carską Rosję i Cesarstwo Austro-Węgierskie. Wskutek tego podziału, stanowiącego w pewnym sensie kontynuację stanu istniejącego w wiekach poprzednich, ukształtowały się odmienne warunki powstawania nowoczesnej ukraińskiej świadomości narodowej, choć warto przy tym zwrócić uwagę na niedostatecznie dostrzegany fenomen, tzn. istnienie, pomimo tego podziału, swoistego ducha jednoczącego wysiłki Ukraińców naddnieprzańskich i galicyjskich zmierzające do utworzenia niepodległego państwa ukraińskiego. Kolejnym istotnym elementem tworzącym realia ówczesnej Europy był radykalny ruch rewolucyjny, który w połączeniu z przeobrażeniami cywilizacyjnymi miał odegrać w historii Europy rolę niewątpliwie istotną, choć trudno powiedzieć by była to rola chwalebna.

Ruch ukraiński w Imperium Rosyjskim (pomijam tu zagadnienie ukraiński w Galicji) został wystawiony w drugiej połowie XIX w. na liczne próby. Jednym ze stałych elementów carskiej imperialnej polityki wobec Ukrainy była prowadzona przez władze rusyfikacja. Sztandarowymi przykładami takiej polityki były akty prawne tj.: edykt Wałujewa z 1863 r. i emski ukaz z 1876 r. Mimo to, wtedy właśnie zaczęły się tworzyć zręby politycznych organizacji ukraińskich, wśród których znalazła się utworzona w 1859 r. Hromada, które z czasem wypisały na swoich sztandarach hasła przywrócenia swobód kozackich, autonomii, wreszcie niepodległości Ukrainy. Do rangi symbolicznej urasta fakt wydania w 1900 r. we Lwowie przez charkowskiego adwokata Mykołę Michnowśkego broszury politycznej pod znamiennym tytułem „Samostijna Ukrajina”.

Symon Petlura przyszedł na świat w 1879 r. na przedmieściach Połtawy. Dorastał w okresie gdy opisany wcześniej proces – znów za Hrycakiem – „narodzin nowoczesnego narodu”, zaczął się wyraźnie dynamizować. W wieku 21 lat, w tym samym roku, w którym M. Michnowśkyj wydał „Samostijną Ukrainę”, Petlura zaangażował się w działalność polityczną – został członkiem dopiero, co utworzonej Rewolucyjnej Ukraińskiej Partii. Niemal natychmiast spotkały go też za to represje – został relegowany ze szkoły, musiał ponadto opuścić Połtawę, udając się do Katerynodaru na Kubaniu. Wraz z kilkoma towarzyszami stworzył tu filię RUP – Czarnomorską Wolną Gromadę. W połowie grudnia 1903 r. po raz pierwszy znalazł się w więzieniu, w którym spędził 3 miesiące. Wykorzystując zwolnienie, nie czekając na proces, Petlura udał się na emigrację do Lwowa. Głównym jego zajęciem w czasie pobytu w Galicji była praca partyjna i dziennikarska. Spotkał się też z Iwanem Franką, co wywarło wielki wpływ na jego dalsze losy.

Po ogłoszeniu w Rosji w 1905 r. amnestii, Symon Petlura powrócił do Kijowa, następnie przeprowadził się do Petersburga i Moskwy. Redagował w tym czasie kilka czasopism m.in. „Rada”, „Słowo”, „Ukrajina”. W Moskwie ożenił się z Olgą Bilską. Tu też przyszła na świat jego jedyna córka – Łesia. Według biografów Petlury, to właśnie okres moskiewski ostatecznie uformował postać przyszłego „Hołownoho Otamana” i wodza ukraińskiej rewolucji.
Udział Petlury w tworzeniu państwa ukraińskiego jest bodaj najlepiej znanym okresem jego biografii. Można w nim wyróżnić dwa główne etapy: pierwszy, z lat 1917 – 1920, tj. w okresie gdy tworzyły się i funkcjonowały (bodaj w szczątkowej lub zakonspirowanej formie) instytucje państwa ukraińskiego na własnym terytorium i drugi (w latach 1920 –1926), gdy walkę o państwowość ukraińską przeniesiona została wskutek militarnej przegranej, na grunt emigracyjny.

Wybuch I wojny światowej przyspieszył wśród Ukraińców zamieszkujących imperium rosyjskie dojrzewanie koncepcji samodzielności państwowej. Analogicznie do rozdartej przez zaborców Polski, także wśród naddnieprzańskich kół politycznych pojawiły się różne koncepcje dotyczące stosunku do bieżących wydarzeń, wyboru sojuszników itp. Ukraińscy obywatele carskiej Rosji opowiedzieli się zarówno po stronie Rosji, jak uczynił to w przededniu wojny właśnie Petlura, publikując znany manifest polityczny, jak i po stronie państw centralnych, co uczyniła Spiłka Wyzwołennia Ukrajiny z Dmytro Doncowem. Deklaracja Petlury, którą należy rozumieć przede wszystkim, jako przejaw obywatelskiej postawy w obliczu wspólnego zagrożenia (takim samym aktem była deklaracja ukraińskich posłów na Sejm RP w chwili wybuchu II wojny światowej), stanowiła pierwszy ważny sygnał, że na ukraińskim firmamencie politycznym pojawiła się postać znacząca, że pojawił się prawdziwy mąż stanu. Stanowi ona również klucz do zrozumienia późniejszych wydarzeń. Niezależnie bowiem od temperatury nastrojów politycznych w Ukrainie, jednym ze stałych elementów w polityce działaczy ukraińskich była (więcej niż) dbałość o legalna formę przejęcia władzy, granicząca niekiedy niestety z brakiem zdecydowania.

Początek 1917 r., wybuch rewolucji lutowej w Rosji i obalenie caratu spowodował, że także w Ukrainie doszło do radykalizacji nastrojów. W marcu tegoż roku powstała namiastka ukraińskiego parlamentu – Ukraińska Centralna Rada, rozpoczęło się tworzenie zrębów ukraińskiej armii. W czerwcu 1917 r. UCR wydała swój I Uniwersał, w którym Ukraina ogłoszona został krajem wolnym, choć w ramach państwa rosyjskiego. W utworzonym przez UCR organie wykonawczym – Sekretariacie Generalnym, Petlurze powierzono sprawy wojskowe. Etapem przejściowym do stworzenia ukraińskiej armii miała być ukrainizacja dokonywana w jednostkach armii rosyjskiej, złożonych z Ukraińców. Jak napisał Serhij Łytwyn: „W sprawach wojskowych był samoukiem, ale mimo to bardziej od pozostałych ukraińskich liderów rozumiał, że odrodzić i obronić państwo, mogą nie rewolucyjne odezwy i hasła, lecz tylko nadająca się do boju narodowa armia” . 16 lipca 1917 r. UCR wydała kolejny Uniwersał, będący w istocie kompromisem zawartym pomiędzy nią, a Rządem Tymczasowym w Piotrogrodzie. Rząd rosyjski uznawał co prawda legalność UCR i zgadzał się na dalszą ukrainizację armii, jednak ceną za to było wycofanie się przez UCR z postulatu terytorialnej i politycznej autonomii. Porozumienie między Kijowem i Piotrogrodem zostało źle przyjęte zarówno przez Rosjan, jak i Ukraińców. Dzień po wydaniu Uniwersału doszło w Kijowie do nieudanej próby wojskowego zamachu stanu i obalenia UCR przez Ukraiński Pułk im. Połubotka. Jednak nie to przesądziło o dalszym biegu wydarzeń. Do trwającej przecież wojny światowej, narastającego konfliktu pomiędzy Rządem Tymczasowym i UCR, doszedł kolejny czynnik destabilizujący sytuację: rewolta bolszewicka. Obalenie Rządu Tymczasowego, z którym formalnie związana była UCR i niepodporządkowanie się przez nią bolszewikom, wytworzyło jakościowo nową sytuację. 15 listopada 1917 r. Petlura został mianowany Generalnym Komisarzem Wojskowych Spraw Ukrainy, zaś pięć dni później, 20 listopada 1917 r. UCR ogłosiła III Uniwersał, w którym proklamowana została Ukraińska Republika Ludowa. Niebawem doszło do otwartego konfliktu zbrojnego pomiędzy bolszewikami i URL.

W trakcie jego trwania okazało się, że naprędce zukrainizowane jednostki, przepojone nastrojami pacyfistycznymi i podminowane bolszewicką propagandą zaczęły w starciu z oddziałami rewolucyjnymi ponosić porażki. W kierownictwie UCR spowodowało to wzrost istniejącego już od dawna antagonizmu pomiędzy W. Wynnyczenką, a S. Petlurą. 31 grudnia 1917 r. Sekretarzem ds. Wojskowych został w miejsce Petlury Mykoła Porsz. Sam Petlura zajął się organizacją nowych jednostek wojskowych, które znane są w historii jako Kosz Słobodzkiej Ukrainy. Jednostki te odegrały nadzwyczaj ważną rolę w stłumieniu powstania bolszewickiego w Kijowie w połowie stycznia 1918 r. 22 stycznia 1918 r. UCR zdołała uchwalić IV Uniwersał, w którym proklamowano pełną niepodległość Ukrainy. 29 stycznia 1918 akt ten został okupiony bohaterską śmiercią ukraińskiej młodzieży, broniącej miasta pod Krutami, w ukraińskich Termopilach, jednak ani ta ofiara, ani jednostki Petlury nie były w stanie obronić stolicy w obliczu natarcia armii Murawiowa. Kijów został oddany 9 lutego 1918 r., a bolszewicy wymordowali tu ok. 5 tys. osób.

Tymczasem rząd URL zawarł w Brześciu pokój z państwami centralnymi, nazywany niekiedy pokojem zbożowym. 1 marca armia URL i sprzymierzone z nimi wojska niemieckie odbiły Kijów. Jako pierwsza weszła do miasta jednostka dowodzona przez S. Petlurę. Jednak tuż po odbiciu miasta, Petlura odsunął się od głównego nurtu wydarzeń. Osłabł jednak i autorytet UCR, która została obalona pod koniec kwietnia 1918 r. przez samozwańczego hetmana, dawnego carskiego generała Pawła Skoropadskiego. 12 czerwca 1918 r. doszło do formalnego zakończenia pierwszej wojny ukraińsko-bolszewickiej. W Kijowie podpisane zostały preliminarze pokojowe. W lipcu 1918 r. działaczy URL, w tym Wynnyczenkę i Petlurę władze Państwa Ukraińskiego (Hetmanatu) aresztowały. Petlura wyszedł na wolność po niemal czterech miesiącach. Tuż po wyjściu z więzienia wszedł, jako Naczelny Ataman wojsk URL – w skład Dyrektoriatu, instytucji powołanej do restytucji republiki i kierowania antyhetmańskim powstaniem. Powstanie to rozpoczęło się 17 listopada 1918 r., ogarniając ogromne rzesze pospolitego ruszenia. 14 grudnia 1918 r. wojska Dyrektoriatu zajęły Kijów, jednak, jak napisał J. Hrycak „Armia Dyrektoriatu, która wyrosła z potężnego zrywu chłopskich mas w walce o ziemię i wolność zaczęła szybko rozpadać się zaraz po osiągnięciu bezpośredniego celu. Chłopi nie chcieli dalej walczyć i wracali do domów” . Wołodysław Wersiuk zaś dodaje: „Anarchiczna mentalność ukraińskiego chłopa, dobrego rolnika i politycznego nieuka, brała górę nad interesami ogólnonarodowymi” .

W obliczu kolejnej agresji bolszewickiej na Ukrainę, która przybrała początkowo formę „bratniej pomocy” powstańcom przeciw hetmanowi, w łonie Dyrektoriatu zaczęło dochodzić do coraz poważniejszego rozdźwięku ponownie pomiędzy Wynnyczenką, a Petlurą. O ile ten pierwszy reprezentował poglądy zbliżone do bolszewizmu, opowiadał się za pewną formą sojuszu z Rosją, o tyle S. Petlura reprezentował stanowisko bardziej pragmatyczne, akcentując przede wszystkim aspekt narodowy trwającej w Ukrainie rewolucji i upatrując sojusznika w Entencie. Tragizmu istniejącej wówczas sytuacji dodaje fakt, że ani Rosja (bolszewicka, czy biała), ani Ententa nie były w istocie rzeczy zainteresowane istnieniem niepodległego państwa ukraińskiego. Na krótko sytuację URL zdawał się poprawić akt zjednoczenia URL i ZURL, który symbolicznie dokonał się w dniu 22 stycznia 1919 r. Niedługo po tym wydarzeniu Dyrektoriat opuścił stolicę udając się do Winnicy. Próbując oprzeć się o Ententę i sprostać wymaganiom francuskich interwentów, którzy w grudniu 1918 r. wylądowali w Odessie, został zmieniony skład osobowy Dyrektoriatu. Przede wszystkim z Dyrektoriatu odszedł Wynnyczenko. Doszło również do reorganizacji rządu. „Nowy gabinet – opisuje J.J. Bruski – z optymizmem przystąpił do dalszych negocjacji z przedstawicielami aliantów. Wierzono w rychłą i wymierną pomoc wojskową niezwyciężonej Ententy, w słynne francuskie i brytyjskie czołgi” . Niemniej optymistyczny zdawał się pozostawać również S. Petlura: „Charakterystyczną cechą jego charakteru – napisał W. Prochoda – był twórczy optymizm. On widział tylko przyszłość Ukrainy, o którą walczyć wzywał wszystkich do ostatniej kropli krwi. W tym była, jest i będzie siła wpływu Petlury nie tylko współcześnie ale i na następne pokolenia” . Rezygnując z członkostwa w swojej partii, Ataman napisał zaś znamienne słowa: „Biorąc pod uwagę to, że dzisiejsza sytuacja jest dla Ukrainy niezwykle trudna i złożona, uważam, że w tej chwili, wszystkie siły twórcze naszego kraju powinny wziąć udział w państwowotwórczej pracy; nie uważam za możliwe abym jako syn swego narodu mógł uchylić się od wykonania obowiązku przed Ojczyzną i będę dopóki to możliwe trwać w pracy dla państwa” .

Mimo zakończenia wojny światowej, w Ukrainie przez cały 1919 r. trwała zażarta „wojna wszystkich ze wszystkimi”. Wojska Dyrektoriatu walczyły jednocześnie na czterech frontach. Poważną zmianą – przede wszystkim w aspekcie politycznym – było wycofanie się wojsk interwencyjnych z Ukrainy. W połowie roku oddziały bolszewickie praktycznie wypchnęły oddziały URL z Podola, jednak po reorganizacji armii Dyrektoriatu, jej wzmocnieniu przez oddziały przybyłe z Rumunii, a także wskutek wybuchających na zapleczu bolszewickim buntów, bolszewicy zostali wyparci z Podola. Armię URL wsparły wkrótce także oddziały UHA, wypchnięte przez wojska polskie za Zbrucz. 30 sierpnia 1919 r. armia ukraińska ponownie wkroczyła do Kijowa, który jednak znalazł się niebawem w rękach Denikina. Na domiar złego, na stronę denikinowskiej Armii Ochotniczej przeszły w listopadzie 1919 r. jednostki UHA. Fakt ten, wycieńczenie walkami, tyfusem i dyzenterią spowodowały podjęcie przez Dyrektoriat decyzji o ewakuacji tymczasowej siedziby rządu z Kamieńca. W nocy z 5 na 6 grudnia 1919 Petlura udał się na terytorium kontrolowane przez wojsko polskie. W przededniu ewakuacji członkowie Dyrektoriatu postanowi scedować na Petlurę pełnię władzy. Na jednej z ostatnich rządowych narad Petlura wygłosił następujące zdania: „W tej ciężkiej sytuacji, w jakiej znajduje się ukraińska armia w tej chwili, możliwe niektórym zakradnie się w serce myśl – czy nie nadeszła czasem pora byśmy powiedzieli: Ne trat’te kume syły, puskajtesja na dno. Nie ma nic bardziej błędnego, gdyby ktokolwiek spośród nas tak pomyślał. Czy zrobiliśmy coś dla Ukrainy poprzez swą walkę? Tak, nasza walka będzie zapisana w ukraińskiej historii złotymi zgłoskami,. Wyszliśmy na światową arenę wówczas, gdy cały świat nie wiedział co to jest Ukraina. (...) Przyznajmy, bez zadufania i bez żadnej skromności, że w czasie naszej dwuletniej walki stworzyliśmy naród ukraiński, który nadal będzie walczył o swoje prawa, o prawo do samodzielnego od nikogo niezależnego rządzenia się na swojej ziemi” .

Kolejny etap walki o państwowość ukraińską, tym razem w oparciu o sojusz z Polską, jest z kolei jednym z lepiej naświetlonych fragmentów historii ukraińskiej rewolucji. Wokół porozumienia, które skrótowo przyjęło się nazywać układem Piłsudski-Petlura, a którego istotę doskonale oddaje tytuł filmu poświęconego tamtym wydarzeniom – „Trudne braterstwo”, narosło jednocześnie wiele mitów. Sojusz ten był ostatnią deską ratunku dla obrony niepodległości Ukrainy, stąd wysoka cena, jaką nowy sojusznik Petlury kazał sobie za niego zapłacić. Był też elementem nieudanej próby wyrwania tej części świata z dotychczasowych ram geopolitycznych. Stworzenie federacji Międzymorza, stanowiąca istotę koncepcji prometejskiej, detronizowałaby dotychczasowe regionalne potęgi: Rosję i Niemcy, wynosząc w ich miejsce, ustawione, jak rzekł Piłsudski, plecami do siebie, lecz połączone więzami federacyjnymi Polskę i Ukrainę. Umowa podpisana pomiędzy Polską a URL w kwietniu 1920 r. stała się ponadto jednym z głównych argumentów dla przeciwników politycznych S. Petlury, któremu zarzucono kupczenie ukraińską ziemią i zdradę interesów narodowych.

Jak wiadomo, polsko-ukraińska wyprawa kijowska mimo zdobycia Kijowa zakończyła się fiaskiem. Z wojny tej Polska wyszła wzmocniona, ale też umocniła się władza bolszewików. Zdradzone w Rydze, jak mówiono w nawet w niektórych kręgach polskich, resztki ukraińskiej armii w listopadzie 1920 r. przekroczyły Zbrucz i zostały internowane w Polsce. Tym samym rozpoczął się nowy etap w biografii Petlury. Początkowo przebywał on razem z rządem w Tarnowie, potem, pod przybranym nazwiskiem (Stefan Mogiła) mieszkał w Warszawie. Ostatni zryw militarny wojsk URL, zakończył się symbolicnzą i tragiczną śmiercią 359 rozstrzlanych ukraińskich żołnierzy w Bazarze w listopadzie 1921 r. W grudniu 1923 r. Petlura via Wiedeń, Budapeszt i Genewę udał się do Paryża, do którego dotarł ostatecznie w grudniu 1924 r. Wybór stolicy najpotężniejszego wtedy państwa nie był przypadkowy. Petlura dążył bowiem do uczynienia z kwestii ukraińskiej zagadnienia międzynarodowego. Istotnym orężem w tych działaniach miały być działania propagandowe. Na początku 1925 r. Petlura rozpoczął wydawanie czasopisma „Tryzub”. Jego działalność przerwała nagła śmierć zadana mu przez Sz. Szwarzbadta 25 maja 1926 r.

Znaczenie postaci Symona Petlury w ukraińskiej historii wydaje się nie do przecenienia i to pomimo krytycznej oceny niektórych przejawów jego działalności. Przede wszystkim Petlura był niezłomnym bojownikiem o ukraińską państwowość i trwał w pracy na jej rzecz nawet wtedy, gdy inni opuszczali szeregi, a scedowanie na niego pełni władzy przez Dyrektoriat było tego bodaj najbardziej wyrazistym przykładem. Miał on również dar dostrzegania najistotniejszych elementów geopolitycznych (czego dowodem dostrzeganie roli Ententy), miał też dar dostosowywania wyznaczanych celów do istniejących realiów politycznych (tu z kolei moglibyśmy podać przykład układu z Piłsudskim). Był dobrym duchem ukraińskiej rewolucji, a optymizmu nie odmawiali mu nawet jego przeciwnicy polityczni. Mimo, a może właśnie dzięki temu, że pochodził ze wschodniej Ukrainy, zdawał sobie sprawę, że najzacieklejszym wrogiem ukraińskiej państwowości jest Rosja, niezależnie – biała, czy bolszewicka.

Warto sobie zadać pytanie: czy wobec upadku państwa ukraińskiego (URL), można powiedzieć, że Petlura był politykiem przegranym? Zdecydowanie nie, choć owo zdecydowanie uzasadnione jest dopiero od niedawna. Petlura był pierwszym wielkim przywódcą tworzącego swoje nowoczesne oblicze narodu ukraińskiego. Poprzez to stał się również symbolem walki o ukraińską państwowość, inspirującym coraz to nowe pokolenia Ukraińców w dążeniach do utworzenia własnego państwa. Postać Petlury stanowi wszakże i memento, a brzmi ono tak: naród, który chce być wolny, o wolność tę musi wciąż zabiegać; naród, który chce się tym mianem nazywać, nigdy nie powinien liczyć na to, że wolność, kiedykolwiek i przez kogokolwiek będzie mu darowana; naród, poza licznymi innymi cechami, obdarzony być powinien i tą jedną, że w chwili najwyższej próby potrafi zjednoczyć się wokół narodowych wartości, bo w tej jedności właśnie jest narodu moc i siła. Obyśmy nigdy nie musieli przekonywać się na własnej skórze w prawdziwości tych zdań.

Dziękuję za uwagę.

Imię, które stało się sztandarem (Sylwetka Symona Petlury i jego znaczenie w historii Ukrainy)